Azərbaycan Respublikasının

Ədliyyə Nazirliyində qeydə

alınmışdır

Qeydiyyat ¹ 126

28 avqust 1998-ci il

Nazir_______________S.C.Həsənova

Təsdiq edirəm:

Azərbaycan Respublikasının

Maliyyə Naziri F.Yusifov

___________________________

Əmr ¹ U-62

15 iyul 1998-ci il

 

 

BÜDCƏDƏN MALİYYƏLƏŞƏN İDARƏ, MÜƏSSİSƏ VƏ TƏŞKİLATLARDA MÜHASİBAT UÇOTUNUN HESABLAR PLANI VƏ ONUN TƏTBİQİNƏ DAİR TƏLİMAT [1]

 

Ümumi müddəalar.

Büdcədən maliyyələşən idarələr, müəssisələr və təşkilatlar (təlimatda bundan sonra idarələr adlandırılacaqdır) mühasibat uçotu haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun olaraq mühasibat uçotu aparmağa borcludur.

Büdcə və xüsusi vəsaitlər üzrə smeta xərclərinin, o cümlədən yardımçı kənd təsərrüfatlarının, istehsal (tədris) emalatxanalarının, tədris-təcrübə və elmi-tədqiqat işləri üzrə təsərrüfat müqavilələrinin və digər büdcədənkənar vəsaitlərin mühasibat uçotu bu təlimatda göstərilən hesablar planına uyğun olaraq vahid balansda aparılır.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin razılığı ilə Azərbaycan Respublikasının nazirlik və baş idarələri öz sistemlərindəki müəssisələrin spesifikalarına uyğun olaraq ilkin uçotun aparılması barədə xüsusiləşdirilmiş formalar, təlimatlar, qaydalar və digər mühasibat uçotu standartları hazırlayıb tətbiq edə bilərlər.

Hesablar Planında nəzərdə tutulmuş subhesablardan təhlilin, nəzarətin və hesabatların tələblərindən asılı olaraq istifadə edilməlidir, İdarələr həmin subhesablardan bəzilərinin məzmununu dəqiqləşdirə, onları çıxara, birləşdirə, eləcə də əlavə subhesablar daxil edə bilərlər.

Təlimatda hər bir sintetik Hesab şərh edildikdən sonra onun digər sintetik hesablarla müxabirələşdirilməsinin nümunəvi sxemi verilmişdir. Nümunəvi sxemdə müxabirələşdirilməsi nəzərdə tutulmayan təsərrüfat fəaliyyəti faktları baş verərsə, idarələr mühasibat uçotunun aparılmasının bu təlimatla müəyyən edilmiş ümumi metodoloji prinsiplərə riayət etməklə müxabirələşdirilməyə əlavələr edə bilərlər.

Büdcədən maliyyələşən idarələr tərəfindən smeta xərclərinin icrasının uçotu bu təlimata müvafiq olaraq, mühasibat uçotunun memorial-order forması üzrə həyata keçirilir.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin razılığı ilə Azərbaycan Respublikasının nazirlik və baş idarələri ayrı-ayrı zəruri hallarda tabeçiliklərindəki müəssisələrə smeta xərclərinin icrasının uçotunu jurnal-order forması üzrə aparmağa icazə verə bilər.

Müəssisələrin smeta xərclərinin mühasibat uçotu bir qayda olaraq nazirliklərin, baş idarələrin, həmçinin mərkəzi şəhər və rayon xəstəxanalarının və digər idarələrin tərkibində təşkil edilmiş mühasibatlıqlar və mərkəzi mühasibatlıqlar tərəfindən həyata keçirilir.

Uçotun mərkəzləşdirilməsi zamanı malların tədarükü üçün müqavilələr bağlamaq və işlərin yerinə yetirilməsi üçün xidmətlər göstərmək; müəyyən olunmuş qaydada təsərrüfat və digər ehtiyaclar üçün avans almaq və öz işçilərinə avans verilməsinə icazə vermək; smeta ilə nəzərdə tutulan xərclərin büdcə təxsisatı hesabına ödənilməsinə icazə vermək; idarələrin ehtiyacları üçün müəyyən olunmuş normalara müvafiq olaraq material, yeyinti məhsulları və digər maddi qiymətliləri xərcləmək; təhtəlhesab şəxslərin avans hesabatlarını, inventarizasiya sənədlərini, qüvvədə olan qaydalara müvafiq olaraq köhnəlmiş və yararsız hala düşmüş-əsas vəsaitlərin və maddi qiymətlilərin hesabdan silinməsi aktlarını təsdiq etmək; idarənin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinə aid olan digər məsələləri həll etmək üçün xidmət olunan idarələrin rəhbərlərinin onlara aid edilən xərc smetaları üzrə büdcə təxsisatlarına və xüsusi vəsaitlərə sərəncamçı olmaq hüquqları saxlanılır.

İdarələr məqsədli təyinatla və büdcə-maliyyə intizamına, maddi qiymətlilərin və pul vəsaitlərinin maksimal qənaətinə riayət etməklə smeta ilə nəzərdə tutulmuş tədbirlərin yerinə yetirilməsi üçün dövlət vəsaitlərini xərcləyə bilərlər.

İdarələrdə mühasibat uçotu smeta xərclərinin icrasına, müəssisələrarası hesablaşmalara, pul vəsaitlərinin və maddi qiymətlilərin saxlanılmasına, öhdəliklərin icrasına və digər maliyyə-təsərrüfat faktlarının düzgünlüyünə daimi nəzarəti təmin etməlidir.

Nazirliklərin, baş idarələrin, idarələrin mühasibat xidmətinin rəhbərləri və mərkəzi mühasibatlıqların baş mühasibləri mühasibat uçotu və hesabatlarının təşkilinə rəhbərlik edir və öz sistemlərinə daxil olan idarələrin xərc smetasının icrasına və xüsusi vəsaitlərin hərəkətinə daim nəzarət edirlər.

Mühasibat xidmətinin rəhbərləri (baş mühasiblər və başqaları) öz işlərini Mühasibat uçotu haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununa və digər normativ-hüquqi aktlara uyğun həyata keçirirlər.

Mühasibat xidmətinin rəhbəri (baş mühasib və başqaları) hər bir işçinin öz vəzifələrini bilməsi və onların yerinə yetirilməsində məsuliyyət daşıması üçün mühasibatlığın işçilərinin xidməti vəzifələrini təyin edir.

Mühasibatlıqda   xidmət   vəzifələrik   bölüşdürülməsi   bu əlamətlərinə görə, yəni işin həcmindən asılı olaraq hər işçi qrupu və ya ayrı-ayrı işçilər müəyyən sahəyə təhkim edilməklə aparılır. Mühasibatlıqda aşağıdakı qruplar təşkil edilə bilər: maliyyə, material, işçilərlə hesablaşmalar, uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanılması üçün valideynlərlə hesablaşmalar və s. İşin həcmindən asılı olaraq maliyyə və material qruplarından hesablaşma əməliyyatları üzrə əsas vəsaitlər, azqiymətli və tezköhnələn əşyalar, qida məhsulları kimi operativ-maliyyə qrupları ayrıla bilər.

Mərkəzi mühasibatlıq tərəfindən xidmət olunan müəssisələrdə zəruri hallarda mərkəzi mühasibatlığın işçiləri tərəfindən uçot-nəzarət qrupu təşkil edilir. Bu qruplar müəssisənin mühasibat uçotunun əməliyyatları üzrə bütün ilkin sənədləşmələrin tərtibini, maddi məsul şəxslərdə olan maddi qiymətlilərin saxlanılmasına nəzarəti təmin etməli və vəzifələrin bölgüsü zamanı nəzərdə tutulmuş digər işlərin yerinə yetirilməsini həyata keçirməlidir.

Ayrı-ayrı müəssisələrin tərkibini daxil olan bölmələr həmçinin mərkəzi mühasibatlıq tərəfindən xidmət olunan müəssisələr mühasibat uçotu və nəzarət ümum lazımi sənədləri: (əmrlərdən və sərəncamlardan çıxarışları xərc smetalarının, bağlanmış müqavilələri və digər maliyyə təsərrüfat faktlarını əks etdirən sənədləri) vaxtımda mühasibatlığa təhvil verməlidirlər.

Zəruri sənədlərin və məlumatların vaxtında tərtibi və təqdim edilməsi üzrə baş mühasibin tələbi müəssisənin bölmələrinin bütün işçiləri üçün, uçotun mərkəzləşdirildiyi vaxtı isə bütün xidmət olunan idarələr üçün məcburidir.

İlkin sənədlərin mühasibatlığa təqdim edilməsi baş mühasib tərəfindən tərtib olunmuş və müəssisənin rəhbəri tərəfindən təsdiq edilmiş sənəd dövriyyəsi qrafiki ilə nizamlanır. Mərkəzi mühasibatlıqlarda sənəd dövriyyəsi qrafiki idarələrin rəhbərləri tərəfindən təsdiq edilir. Maddi məsul və digər vəzifəli şəxslərə sənədlərin mühasibatlığa vaxtında təhvil verilməsi haqqında sənəd dövriyyəsindən çıxarıq təqdim olunur.

İdarələrdə büdcə üzrə smeta xərclərinin icrası, xüsusi və digər büdcədənkənar vəsaitlərlə əlaqədar bütün mühasibat sənədləri idarələri” rəhbəri və ya onun müavini, həmçinin baş mühasibi və ya onun müavini tərəfindən imzalanır. Azərbaycan Respublikasının Nazirlik və baş idarələrində birinci imza etmək hüququ bu nazirlik və baş idarələrik idarə rəislərinə və sərbəst şöbələri rəhbərlərinə do verilə bilər.

Mərkəzi mühasibatlıqlarda bank sənədləri (çeklər və ödəniş tapşırıqları), həmçinin kassa məxaric orderləri, ödəniş üçün kassaya təqdim edilən əmək haqqı üzrə hesablaşma-ödəmə cədvəlləri və digər ödəniş sənədləri birinci səlahiyyətli şəxs kimi idarələrin rəhbərləri və ya onların səlahiyyətli nümayəndəsi, ikinci səlahiyyətli şəxs kimi baş mühasibi və ya onun müavini (baş mühasib olmadıqda) tərəfindən imzalanır. Pul vəsaitləri, mal-material və digər qiymətlilərin verilməsi üçün əsas sayılan, həmçinin mərkəzi mühasibatlıq tərəfindən xidmət olunan idarələrdə kredit və hesablaşma öhdəliklərini dəyişən digər sənədlər idarənin rəhbəri və mərkəzi mühasibatlığın baş mühasibi və ya onların müavinləri tərəfindən (müavinlərə xüsusi sərəncamla imza etmək səlahiyyəti verildikdə) imzalanır.

Baş mühasibin və ya onun müavininin (baş mühasib olmadıqda) imzası olmayan sənədlər etibarsız hesab edilir və icra üçün qəbul edilmir.

Təsərrüfat əməliyyatlarının baş verməsi faktını əks etdirən ilkin uçot sənədləri mühasibat uçotu registrlərində yazılışlar üçün əsas hesab olunur.

İlkin sənədlər (o cümlədən kağız və maşınla oxunan məlumat daşıyıcıları) özündə aşağıdakı zəruri rekvizitləri əks etdirməlidir:

Sənədin (formanın) adı, nömrəsi, kodu, tərtib edilmə yeri və tarixi, sənəd tərtib edilən müəssisənin adı, təsərrüfat əməliyyatlarının məzmunu və ölçüləri (natural və pul ifadəsində), təsərrüfat əməliyyatlarının baş verməsi, tamamlanması və onun rəsmiləşdirilməsinin düzgünlüyü üçün məsul şəxslərin vəzifələri, soyadı, adı, atasının adı, şəxsi imzaları və başqa əlamətləri.

Əməliyyatların xarakterindən və uçot məlumatlarının işlənməsi texnologiyasından asılı olaraq ilkin sənədlərə əlavə rekvizitlər daxil edilə bilər.

İlkin sənədlər əməliyyatların baş verdiyi anda, bu mümkün olmadıqda isə əməliyyatlar bilavasitə qurtardıqdan sonra tərtib edilməlidir.

Sənədlərin keyfiyyətli tərtibatına, onların vaxtında mühasibat uçotunda əks etdirilməsi üçün müəyyən edilmiş müddətlərdə təqdim edilməsinə, sənədlərdəki məlumatların doğruluğuna məsuliyyəti həmin sənədləri hazırlamış və imza etmiş şəxslər daşıyırlar.

İlkin sənədlərə əsasən məlumatları işləyib qaydaya salmaq və onlara nəzarət etmək üçün icmal uçot sənədləri hazırlanmalıdır. Bu sənədlər kağızda və maşına məlumat daşıyıcılarında tərtib edilə bilər.

Uçot registrlərində qeydlər üçün əsas sayılan sənədlər trafiklə müəyyən edilmiş vaxtlarda mühasibatlığa təhvil verilməlidir.

Pul və hesablaşma sənədlərini, maliyyə və kredit öhdəliklərini müəssisənin rəhbərinin təsdiq etdiyi siyahıya əsasən imza etmək hüququ olan an azı iki şəxs imzalamalıdır. Birinci imza müəssisədə ümumi rəhbərlik funksiyasını icra edən şəxsə, ikinci imza isə mühasibata rəhbərlik funksiyasını icra edən şəxsə mənsub olur.

Pul vəsaitlərinin, material qiymətlilərinin və başqa əmlakların qəbul-təhvili ilə əlaqədar əməliyyatlar ilkin sənədlər əsasında həyata keçirilən zaman iştirak edən hüquqi şəxsin nümayəndələrinə və ya fiziki şəxslərə sənədləşmənin bir nüsxəsi verilir. Əməliyyatda iştirak edənləri sənədlərinin surəti ilə təmin etmək müəssisədə bu əməliyyatı rəsmiləşdirənin öhdəsinə düşür.

Mühasibat uçotunda əks etdirilməsi zəruri olan uçota qəbul edilmiş ilkin  sənədlərdəki məlumatlar Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi tərəfindən təklif edilmiş, yaxud nazirlik və baş idarələr tərəfindən ümumi prinsiplərə riayət edilməklə işlənib hazırlanmış uçot registrlərində yığılır və sistemləşdirilir.

Müəssisə tərəfindən müəyyən dövr ərzində aparılmış təsərrüfat əməliyyatları haqqında məlumatlar uçot registrlərindən qruplaşdırılmış şəkildə mühasibat uçotu hesablarına köçürülür.

İlkin sənədlərdə və uçot registrlərində qeydsiz düzəlişlərə yol verilmir. Səhvlərin düzəlişi həmin sənədi imza etmiş şəxslərin imzası ilə düzəlişin tarixi göstərilməklə təsdiq edilməlidir. Kassa və bank sənədlərində heç bir düzəlişə yol verilmir.

İlkin sənədlər, uçot registrləri, mühasibat hesabatları mütləq müəyyən edilmiş qaydaya və müddətə müvafiq olaraq saxlanılmalıdır.

Sənədlərlə işləyən dövrdə onların qorunub saxlanılmasının təmin edilməsinə və vaxtında arxivə verilməsinə məsuliyyəti baş mühasib daşıyır.

İlkin uçot sənədlərinə nəzarət Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Memorial orderlər əməliyyat həyata keçirilən günün növbəti günündən gec olmayaraq (ilkin sənədlərin alınması üzrə) həm ayrı-ayrı sənədlərin, həm do eyniadlı sənədlərin əsasında tərtib edilir.

Memorial orderlərdə subhesabların müxabirələşdirilməsi əməliyyatın xarakterindən asılı olaraq, bir subhesabın debeti və digər subhesabın krediti və ya bir subhesabın debeti və bir neçə subhesabın krediti, bir subhesabın krediti və bir neçə subhesabın debeti üzrə yazılır.

Memorial orderlər baş mühasib və ya onun müavini və icraçı, uçotun mərkəzləşdirildiyi zaman isə, həmçinin uçot qrupunun rəhbəri tərəfindən imzalanır.

Məzmunu ilkin uçot sənədlərində qəbul edilmiş informasiyaların mühasibat hesabatlarında əks etdirilməsi üçün onların hökmən mühasibat registrlərində cəmləşdirilməsi və sistemləşdirilməsi zəruridir.   

Registrlər xüsusi qrafalara bölünmüş kitablarda (jurnallarda), ayrı-ayrı   vərəqlərdə,  kartlarda,  hesablama  texnikasından  istifadə  edilən zaman maşinoqramlarda, disketlərdə, maqnit lentlərində və bu kimi başqa maşına məlumat daşıyıcılarında başdan-başa,  fasiləsiz, xronoloji, sistemli və digər qaydalarda qeydiyyatdan keçirmə yolu ilə yerinə yetirilir.

Registrlərin formalaşdırılması qaydası mühasibat uçotunun standartları ilə nizamlaşdırılır.

Maşına məlumat daşıyıcıları ilə mühasibat uçotu registrlərini yerinə yetirən müəssisələr onların lazımi qaydada istifadəsi üçün mühasibatı müasir uçot texnikası və texniki vasitələrlə təmin etməlidir.

Azərbaycan Respublikası ərazisində olan bütün təsərrüfat subyektləri mühasibat uçotu registrlərini Azərbaycan dilində aparmalıdır.

Xarici mühasibat standartları ilə nizamlaşdırılan xarici mühasibat uçotu registrləri Azərbaycana gətirilən zaman Azərbaycan dilinə tərcümə edilməlidir. Azərbaycan dilindəki mühasibat uçotu registrləri də tədqiqat və başqa lazımi tələblər zamanı tələb olunan başqa lazımi tələblər zamanı tələb olunan başqa dillərə də tərcümə edilə bilər.

Baş kitabın, sintetik hesablar üzrə dövriyyə cədvəlinin düzgün tərtibatına, habelə mühasibat registrlərinin və onlarda əks etdirilmiş məlumatların qorunub saxlanmasına baş (sərbəst) mühasib, yaxud xüsusən bu işlər üçün müəssisə rəhbəri tərəfindən rəsmi təyin edilmiş şəxs cavabdehdir.

Bütün memorial orderlər Baş kitabda qeydə alınır. Baş kitabda bir qayda olaraq uçot bu təlimatdakı hesablar planına uyğun subhesablar üzrə aparılır.

“Baş kitab” ötən ilin yekun balansına müvafiq olaraq ilin əvvəlində olan qalıq məbləğini kitaba yazmaqla açılır. Baş kitabda yazılışlar memorial orderlərin tərtibi üzrə aparılır. Memorial orderlərin yığım cədvəllərinin tərtibi zamanı isə yazılışlar ayda bir dəfə aparılır. Memorial orderin məbləği əvvəl “Order üzrə məbləğ” sütununa, sonra isə müvafiq subhesabların debet və kreditlərinə yazılır. Bütün subhesablar üzrə ay ərzində debet və kredit üzrə dövriyyənin məbləği “Order üzrə məbləğ” sütununun yekununa bərabər olmalıdır. Ay ərzində dövriyyələrdən sonra hər bir subhesab üzrə növbəti ayın əvvəlinə qalıq çıxarılır.

Mühasibat kitablarında səhifələr nömrələnir və qaytanlanır. Kitabın son səhifəsində “səhifələrin yekun sayı göstərilməklə müəssisə rəhbərinin (baş mühasibin) imzası ilə təsdiq edilir və möhürlənir.

Hör kitabda idarənin, mərkəzi mühasibatlığın adı və kitabın açıldığı tarix yazılır. Kitabda açılmış subhesabların adı olmalıdır. Müəyyən bir subhesab üzrə yazılışlar kitabın digər səhifəsinə köçürülərkən, həmin subhesab üzrə başlıqda, yeni səhifənin nömrəsi göstərilməklə yazılışın köçürülməsi haqqında qeyd edilir.

İl başa çatan zaman mühasibat uçotu kitablarında boş səhifələr növbəti ilin əməliyyatlarının yazılışları üçün istifadə oluna bilər. Bu halda kitablar iki ildə bir dəfə arxivə təhvil verilir.

Mühasibat uçotunun registrlərində yazılışlar ilkin sənədlər alınan günün növbəti günündən gec olmayaraq ilkin sənədlərə əsasən mürəkkəblə, diyircəkli qələmlə və ya yazı maşınları və mexaniki vasitələrlə aparılır.

Hər ayın sonunda analitik uçot registrlərində dövriyyənin yekunu hesablanılır və subhesablar üzrə qalıqlar çıxarılır.

Cari il üçün mühasibat uçotu yazılışlarında aşkar edilmiş səhvlərin düzəlişi aşağıdakı qaydada aparılır:

a) hesabat dövrü müddətində mühasibat balansı təqdim edilənədək aşkar edilmiş, memorial orderin göstəricilərində dəyişiklik tələb etməyən səhvlər düzgün olmayan məbləğin və mətn üzərindən nazik xətt çəkilərək (xətt elə çəkilir ki, əvvəlki məbləğ və mətn oxunsun) üstündən düzgün mətn və məbləğ yazılmaqla düzəldilir. Eyni zamanda müvafiq sətrin qarşısında baş  mühasibin  imzasından əvvəl  “Düzəldilmişdir”   qeydi edilir;

b) mühasibat balansı təqdim edilənədək aşkar edilmiş, həmçinin memorial orderdə də səhv hesab edilən yazı onun xarakterindən asılı olaraq əlavə memorial order vasitəsilə və ya qırmızı qələm ilə “Storno” üsulu ilə düzəldilir; hesabat dövründə balans təqdim edildikdən sonra mühasibat uçotu yazılışlarında aşkar edilən səhvlər eyni qayda ilə düzəldilir. Səhvlərin düzəlişi üzrə əlavə mühasibat yazılışları, həmçinin “Storno” üsulu ilə edilən düzəlişlər memorial orderlər vasitəsilə rəsmiləşdirilir. Bu zaman həmin memorial orderi rekvizitlərinin yanında düzəliş edilən memorial orderin nömrəsi və tarixi göstərilir.

Kassa və bank sənədlərində heç bir düzəlişə yol verilmir.

Yeni hesabat ilində mühasibat registrlərində ötən ilin yekun balansına və uçot registrlərinə tam müvafiq aparaq sintetik və analitik hesablar üzrə ilin əvvəlinə olan qalığın məbləği yazılır,

Yuxarı təşkilatlar və ya maliyyə orqanları tərəfindən yekun balansda düzəlişlər edilərsə, onda müvafiq yazılı sərəncam əsasında düzəlişlər həm keçən ilin registrlərində (mühasibat yazılılarının düzəldilməsi yodu ilə), həm də cari ilin uçot registrlərində (daxil olan qalığın düzəldilməsi yolu ilə) aparılır.

Hər hesabat ayı bitdikdə bütün memorial orderlər, memorial orderlər-yığım cədvəlləri onlara aid olan sənədlərlə birlikdə xronoloji qaydada yığılmalı və tikilməlidir. Sənədlər az olduqda sənədləri üç  ay ərzində bir qovluğa tikmək olar. Üz qabığında idarənin və ya mərkəzi mühasibatlığın adı, qovluğun, işin adı və sıra nömrəsi, hesabat dövrü il və ay, memorial orderlərin başlanğıc və son nömrələri, işdəki vərəqlərin sayı yazılır.

İlkin sənədlərin, uçot registrlərinin, mühasibat hesabatları və balansın mühafizəsini, tərtibini və onların arxivə təhvil verilməsinin baş mühasib təmin edir.

İlkin sənədlər, uçot registrləri və mühasibat hesabatları arxivə təhvil verilmə qədər mühasibatlıqda xüsusi yerlərdə və ya baş mühasib tərəfindən məsul edilmiş şəxslərin cavabdehliyi altında bağlı rəflərdə mühafizə olunur.

İşlər idarələrin mühasibat arxivində müəyyən omunmuş müddət ərzində mühafizə olunur. Mühafizə müddəti bitdikdə işlər təyin olunmuş qaydada müvafiq dövlət arxivinə təhvil verilir. İşlərin arxivə təhvil verilməsini təsdiq edən sənədlər həmişə mühasibatlıqda mühafizə edilməlidir.

İdarələrin ilkin sənədləri, uçot registrləri, mühasibat hesabatları və balansları istintaq orqanları, prokurorluq və məhkəmə tərəfindən ibtidai istintaq üçün Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan cinayət prosesual qanunvericiliyinə müvafiq olaraq bu orqanların qərarı əsasında götürülə bilər. Sənədlər götürülən zaman protokol tərtib edilir, protokolun surəti iltizam almaqla idarənin müvafiq vəzifəli şəxsinə verilir.

Sənədləri götürən orqanların razılığı və nümayəndələrinin iştirakı ilə idarələrin müvafiq vəzifəli şəxsləri sənədlərin götürülməsi tarixi və əsasını göstərməklə onların surətini çıxara bilərlər.

İlkin sənədlərin itməsi və ya ləğv olması hallarında idarənin rəhbəri əmrlə itkinin 80 ya ləğvin səbəblərini araşdıran komissiya təyin edir.

Zəruri   hallarda   istintaq  orqanları,   mühafizə     dövlət  yanğın nəzarəti nümayəndələri komissiyanın işində iştirak etmək üçün dəvət

Komissiyanın işinin nəticəsi idarənin rəhbəri tərəfindən təsdiq olunan aktla rəsmiləşdirilir. Aktın surəti yuxarı təşkilatlara göndərilir.

Maddi qiymətlilər və pul vəsaitləri, həmçinin debitor və kreditorlarla hesablaşmalar Azərbaycan Respublikasının Mühasibat Uçotu haqqında Qanununa müvafiq olaraq inventarizasiya olunmalıdırlar.

İdarələr və mərkəzi mühasibatlıqlar Azərbaycan Respublikası Maliyə Nazirliyinin təyin etdiyi qaydada rüblük və illik mühasibat hesabatlarını tərtib və təqdim etməlidirlər.

 

 

Büdcədən maliyyələşən idarə, müəssisə və təşkilatların mühasibat uçotunun hesablar planı.

 

Hesabın adı

Hesabın ¹

Subhesabların adı

Subhesabın

¹ si

1

2

3

4

Bölmə 1. Əsas vəsaitlər

Əsas vəsaitlər

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası)

01

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

02

Binalar

Qurğular

Ötürücü qurğular

Maşın və avadanlıqlar

Nəqliyyat vasitələri

İstehsal alətləri (ləvazimatları) və təsərrüfat inventarları

İşçi və məhsuldar heyvanlar

Kitabxana fondu

Sair əsas vəsaitlər

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi

(amortizasiyası)

010

011

012

013

015

 

016

017

018

019

 

020

Bölmə 2. Material ehtiyatları

Məhsullar və məmulatlar

Avadanlıqlar, tikinti materialları və elmi-tədqiqat işləri üçün materiallar

 

 

 

 

 

Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar Materiallar və ərzaq məhsulları

03

 

 

 

04

 

 

 

 

 

 

 

 

05

 

06

İstehsalat (tədris) emalatxanalarının məmulatları 

Yardımçı kənd təsərrüfatı (tədris) məhsulları

Quraşdırılası avadanlıqlar

Əsaslı tikinti üçün tikinti materialları

Elmi-tədqiqat işlərində və laboratoriya sınaqlarında uzun müddət istifadə edilən materiallar

Təsərrüfat müqavilələri üzrə elmi-tədqiqat işləri üçüm xüsusi

avadanlıqlar

Cavan və kökəldilməkdə olan

heyvanlar

 

 

Elmi, tədris və başqa məqsədlər

üçün materiallar

Ərzaq məhsulları

Dərmanlar və sarğı materialları

Təsərrüfat materialları və dəftərxana ləvazimatları

Yanacaq və sürtgü materialları

Yemlər

Taralar

Sair materiallar

Yolda olan materiallar

Maşın və avadanlıqların ehtiyat hissələri

030

 

031

040

041

 

 

043

 

 

044

 

050

 

 

 

060

061

062

 

063

064

065

066

067

068

069

Bölmə 3. Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar

 

07

Anbarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar

İstismarda olan azqiymətli və                             

tezköhnələn əşyalar                                             

Anbarda olan yumşaq inventarlar                     

 (ağlar, geyimlər. ayaqqabılar və yataq ləvazimatları)                                                       

İstismarda olan yumşaq inventarlar (ağlar, geyimlər, ayaqqabılar və yataq ləvazimatları)

 

070

 

071

 

 

072

 

 

073

 

Bölmə 4. İstehsalata və başqa məqsədlərə məsrəflər (xərclər)

İstehsalata və başqa məqsədlərə məsrəflər (xərclər)

 

 

08

İstehsalat (tədris) emalatxanalarının məsrəfləri (xərcləri)

Yardımçı kənd təsərrüfatına (tədrisə) məsrəflər (xərclər)

“Müqavilələr üzrə elmi-tədqiqat işlərinə məsrəflər (xərclər)”

Təcrübə-sınaq qurğularının hazırlanması üzrə məsrəflər (xərclər)

Materialların hazırlanması və yenidən emalı üzrə məsrəflər (xərclər)

 

 

080

 

081

 

082

 

083

 

084

 

Bölmə 5. Pul vəsaitləri

Respublika büdcə si üzrə cari hesab

 

 

 

Yerli büdcələr üzrə cari hesab

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Büdcədənkənar vəsaitlər üzrə cari

hesab

 

 

 

 

 

 

Kassa

Sair pul vəsaitləri

 

 

09

 

 

 

10

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11

 

 

 

 

 

 

 

 

12

13

Tabeçiliyindəki təşkilatlara və  başqa tədbirlərə köçürmək üçün respublika büdcəsini idarə  xərcləri üzrə cari hesabı

Kapital qoyuluşu üzrə respublika büdcəsinin cari hesabı     

Başqa (sair) büdcələr hesabına cari hesab

İdarə xərcləri üçün cari hesab                            

Tabeçiliyindəki təkilatçılara və başqa  tədbirlərə köçürmək üçün cari hesab                

Kapital qoyuluşlarının cari hesabı

Yerli büdcələr hesabına pensiya                         

 və müavinətlərin ödənilməsi üçün                    

ari hesab                                                              

 Kənd, qəsəbə və rayon tabeçiliyindəki şəhər büdcələri üzrə cari hesab                                                                              Könd, qösebə” və rayon tabeçiliyindəki I

Şəhər büdcələri hesabına kapital                       

qoyuluşunun maliyyələşdirilməsi                      

üzrə cari hesab                                                    

Tapşırıqlar üzrə məbləğlərin cari hesabı                                            

Xüsusi vəsaitlər üzrə cari hesab

Sair büdcədənkənar vəsaitlər üzrə cari hesab

Hesablaşma hesabı

Büdcədənkənar fondlar üzrə cari

hesab

Sosial Müdafiə Fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiyaların (müavinətlərin) ödənilməsi üzrə cari hesab

Valyuta hesabı

Kassa

Akkreditivlər

Limitləşdirilmiş çek kitabçaları

Pul sənədləri

Yolda olan pul vəsaitləri

Maliyyə qoyuluşları

 

 

090

 

093

096

100

 

101

103

 

 

105

 

107

 

 

108

110

111

 

112

113

 

114

 

115

118

120

130

131

132

133

134

Bölmə 6. Maliyyələşmələr üzrə idarədaxili hesablaşmalar

Maliyyələşmələr üzrə idarədaxili hesablaşmalar

14

İdarələrin və başqa tədbirlərin xərcləri üçün büdcədən maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar

Başqa (sair) büdcələr hesabına maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar

Kapital qoyuluşlarının büdcədən maliyyələşdirilməsi üzrə hesablaşmalar

 

140

 

142

 

143

Bölmə 7. Hesablaşmalar

Yerinə yetirilən işlərə və göstərilən xidmətlərə görə malsatan və podratçılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar

Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

İşçilər və təqaüdçülərlə

hesablaşmalar

 

 

 

 

 

 

 

 

Əhalinin sosial müdafiəsi, pensiya və posobiya (müavinət) təminatı üzrə hesablaşmalar

 

15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

16

 

 

17

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

18

 

 

 

 

 

 

 

 

 

19

Malsatan və podratçılarla hesablaşmalar

Büdcə tematikaları üzrə işlənmiş konstruksiya - sınaq işlərinin hissə-hissə ödənilməsi üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar

Büdcədənkənar vəsaitlər üzrə görülən iş və xidmətlərə görə sifarişçilərlə hesablaşmalar

 Ödəniləsi elmi-tədqiqat işləri  üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar

 Elmi-tədqiqat işləri üçün avanslar üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar                    

Təsərrüfat müqaviləli işlərin yerinə yetirilməsi üçün icraçıların cəlb edilməsi üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar

 Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar

Əhaliyə kompensasiya ödənişləri üzrə hesablaşmalar

Tibbi sığorta üzrə hesablaşmalar

Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar

 

 

Əskikgəlmələr və itkilər üzrə

hesablaşmalar

Xüsusi növ tədiyələr üzrə hesablaşmalar

Büdcəyə ödəmələr üzrə hesablaşmalar

Depozit məbləğlər üzrə hesablaşmalar

Tapşırıqlar üzrə, xərclər üçün

alınmış vəsaitlərə görə hesablaşmalar

Deponentlərlə hesablaşmalar

 Sair debitor və kreditorlarla  hesablaşmalar

 Planlı qaydada ödənişlərlə  hesablaşmalar

 İşçilərlə hesablaşmalar

 Təqaüdcülərlə hesablaşmalar

 Kreditə götürülmüş əmtəələrə  görə işçilərlə hesablaşmalar

 Əmanət banklarına qoyuluşlar  üçün nağdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar            

Sığorta orqan larına könüllü sığortalar üçün nağdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar Həmkarlar ittifaqlarına üzvlük  haqlarının ödənilməsi üçün nağdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar

Bank ssudaları üzrə işçilərlə  hesablaşmalar 

İcra vərəqələri və sair tutulmalar üzrə işçilərlə hesablaşmalar

Könüllü işlərə görə sair hesablaşmalar

Pensiya və posobiya (müavinət) ödənişləri üzrə hesablaşmalar

Artıq ödənmiş pensiya və posobiya (müavinət) ödənişlərinin üzrə hesablaşmalar

Əhalinin sosial müdafiəsi fondu üzrə hesablaşmalar

Əhalinin məşğulluq fondu üzrə hesablaşmalar

150

 

 

152

 

153

 

154

 

155

 

 

156

157

 

158

159

160

 

 

 

170

172

173

174

 

176

177

178

179

180

181

 

182

 

183

 

184

 

 

185

186

 

187

189

 

191

 

192

 

198

199

Bölmə 8. Xərclər

Büdcə üzrə xərclər

 

 

 

 

 

 

Sair xərclər

20

 

 

 

 

 

 

21

İdarələrin saxlanması və başqa tədbirlər üçün büdcə vəsaitləri üzrə xərclər

Başqa büdcələr hesabına xərclər

Kapital qoyuluşuna büdcə üzrə xərclər

Yerli büdcədən hesabına pensiya və posobiyalar (müavinətlər) üzrə xərclər

Yerli büdcələr üzrə xərclər

Bölüşdürülməsi xərclər

Xüsusi vəsaitlər üzrə xərclər

Xüsusi vəsaitlər hesabına kapital qoyuluşu və avadanlıq alınması üzrə xərclər

Sair vəsaitlər üzrə xərclər

Yeni təsərrüfatçılıq şəraitində idarənin saxlanılması xərcləri

Büdcədənkənar fondlar hesabına xərclər

Büdcədənkənar fondlar hesabına kapital, qoyuluşlarına xərclər

İstehsal fəaliyyəti üçün vəsaitlər hesabına xərclər

Sosial müdafiə fondunun vəsaiti hesabına pensiya və posobiyaların (müavinətlərin) ödənişləri üzrə xərclər

Aztəminatlı ailələrin uşaqlarına  verilən müavinətlər üzrə xərclər

 

200

202

203

 

205

207

210

211

 

212

213

 

214

215

 

216

 

217

 

 

218

 

219

Bölmə 9. Maliyyələşmələr

Maliyyələşmələr

23

İdarələrin və başqa tədbirlərin xərclərinə büdcədən maliyyələşmələr

 Kapital qoyuluşlarının büdcədən   maliyyələşdirilməsi

 Başqa büdcələr hesabına maliyyələşmələr

 Sosial müdafiə fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiya (müavinət) ödənişlərinin maliyyələşdirilməsi

 Yerli büdcələr hesabına pensiya və posobiya (müavinət) ödənişlərinin maliyyələşdirilməsi

 Uşaq müəssisələrinin saxlanması  üçün valideynlərin vəsaiti

 İdarənin saxlanması üçün sair vəsaitlər

 

230

 

231

232

 

 

234

 

235

 

236

238

Bölmə 10. Məqsədli təyinatların fondları və vəsaitləri

Məqsədli təyinatların fondları və vəsaitləri

 

 

 

 

 

 

 

Əsas vəsaitlərin fondu

Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların fondu Maliyyə vəsaitləri fondları

24

 

 

 

 

 

 

 

 

 

25

 

 

26

 

27

Maddi-maraq fondu                                           

Əmək ödənişlərin vahid fondu 

Aztəminatlı ailəlarin uşaqlarına verilən müavinətlərin ödənişi üçün vəsaitlər. 

Dekabr ayının ikinci yarısının əmək haqqını qabaqcadan ödəmək üçün bankdan alınan vəsaitlər                                                                

İstehsal və sosial inkişaf fondu                           

Bank kreditləri                                                    

Material və ona bərabər götürülən məsrəflər    

 Əsas vəsaitlərin fondu                                        

 

 

Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların fondu      

Maliyyə vəsaitlərinin vahid fondu                     

Mərkəzləşdirilmiş fondlar və maliyyə ehtiyatları                                                             

Büdcədənkənar fondlar

 

240

241

 

244

 

 

245

246

248

249

250

 

 

260

270

 

271

272

 

Bölmə 11. Məhsul satışı

Məhsulların, malların, məmulatların və görülən işlərin (xidmətlərin) satışı

28

İstehsalat (tədris) emalatxanalarının məmulatlarının satışı                                          

 Yardımçı kənd təsərrüfatı (tədris) məhsullarının satışı                                             

Müqavilələr üzrə elmi-tədqiqat işlərinin satışı

 

280

 

281

282

Bölmə 12. Gəlirlər

Gəlirlər

 

 

Mənfəət və zərərlər

40

 

 

41

 

Xüsusi vəsaitlər üzrə gəlirlər

Texniki peşə məktəblərinin istehsalat fəaliyyətindən gəlirlər

Büdcə gəlirləri

Mənfəət və zərərlər

400

 

402

407

410

Bölmə 13. Büdcədən qısamüddətli ssudalar

Büdcədən qısamüddətli ssudalar

52

Büdcədən qısamüddətli ssudalar

520

Bölmə 14. Alınmış və verilmiş vəsaitlər

Alınmış və verilmiş vəsaitlər

73

Alınmış və verilmiş vəsaitlər

730

Bölmə 15. Büdcədən istifadənin nəticələri

Büdcədən istifadənin nəticələri

90

Büdcədən istifadənin nəticələri

900

 

Balansarxası hesablar

 

İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər                                     001

Məsuliyyətli mühafizəyə qəbul

edilən mal-material qiymətliləri                                       002

Ciddi hesabat sənədləri (blankları)                                      004

Ümidsiz debitorların silinməsi                                         005

Mərkəzləşdirilmiş təchizat üzrə ödənilmiş

material qiymətliləri                                                           006

Şagirdlərin və tələbələrin qəytarmadıqları

maddi qiymətlilər üzrə borclar                                          007

Keçici idman prizləri və kubokları                                     008

Putyovkalar (göndəriş vərəqələri)                                      009

Pensiya və müavinət qayda-qanunların-

dan düzgün istifadə etmədikdə səhvən

artıq ödənən pensiya və müavinət

məbləğləri                                                                            0010

hərbi texniki-tədris predmetləri                                         0011

İşçilərə verilən ssudalar                                                       0013

 

 

 

 

 

 

 

BÜDCƏ VƏ BÜDCƏDƏNKƏNAR VƏSAİTLƏRİN XƏRCLƏR SMETASININ ARASI ÜZRƏ  ƏMƏLİYYATLARIN UÇOTU

 

BÖLMƏ 1. ƏSAS VƏSAİTLƏR

 

Bu bölmə idarəyə məxsus olan bütün növ əsas vəsaitlərin (o cümlədən icarəyə verilmiş əsas vəsaitlərin) mövcudluğu və hərəkəti haqqında məlumatları. ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Əsas vəsaitlərin əldə edilməsi, mövcudluğu, idarədaxili hərəkəti və sair xaric olması üzrə sənədləşmələrin vaxtında və nöqsansız tərtibi, onların uçot registrlərində əks etdirilməsi və digər təsərrüfat əməliyyatlarının dəqiq uçotunun aparılması mühasibat uçotunun əsas vəzifələrindən biridir,

İdarənin (müəssisənin) istehsal (xidmət) sferasında bir ildən çox iştirak edən, dəyəri normativ sənədlərlə tənzimlənən, köhnəldikcə öz dəyərini qanunvericiliklə müəyyən edilmiş normalarla hissə-hissə məhsulun (işin, xidmətin) dəyərinə keçirən istehsal (xidmət) prosesində öz natural formasını saxlayan əmək vəsaitləri əsas vəsaitlər adlandırılır.

 

01 ¹li Əsas vəsaitlər hesabı

 

01 ¹li Əsas vəsaitlər hesabı idarənin (müəssisənin) mülkiyyətindəki istismarda, ehtiyatda olan müvəqqəti dayandırılan, yaxud icarəyə verilən (icarəyə götürülənlərdən başqa)1 əsas vəsaitlərin mövcudluğu və hərəkəti haqqında məlumatların ümumiləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Əsas vəsaitlərə aid edilən obyektlər və onların tərkibi qanunvericiyə digər normativ aktlarla nizamlanır.

Binalar, qurğular, ötürücü qurğular, iş-güc maşınları (avadanlıqları), ölçü tənzimləyici cihazlar (qurğular), hesablama texnikası, nəqliyyat vasitələri, alətlər, istehsalat-təsərrüfat (inventarları) ləvazimatları, işçi-məhsuldar heyvanlar, çoxillik əkmələr, daxili təsərrüfat yolları, öz mülkiyyəti olan torpaq sahələri, torpaqların yaxşılaşdırılmasına (melorasiya, qurudulma, irriqasiya və s), həmçinin başqa işlərə (məqsədlərə) qoyulan kapital qoyuluşları və başqa vəsaitlər (əmək vasitələri) əsas vəsaitlərə aid edilir.

Bu təlimatla infilyasiyanın sürətini nəzərə alaraq 01 yanvar 1996-cı ildən sonra alınan əsas vəsaitlərin vahidinin və dəstinin dəyərinin minimum həddi 100 manat həcmində limitləşdirilir.

01 yanvar 1996-cı ilədək müəssisənin 01 ¹li Əsas vəsaitlər hesabında uçota alınan vəsaitlər müəssisənin əsas vəsaitləridir. İnfilyasiyanın sürətindən asılı olaraq əsas vəsaitlərin dəyərinin minimum həddinin limiti hər dəfə dəyişdirildikcə onların balansda yerini dəyişmək olmaz.

İdarənin (müəssisənin) 01 ¹li “Əsas vəsaitlər” hesabında müxtəlif səbəblərdən əsas vəsait kimi uçota alınan bəzi lüzumsuz (faktiki olaraq istehsal xidmət sferasında əsas vəsait kimi iştirak etmək imkanı olmayan) vəsaitlər olarsa və onların əsas vəsaitlər sırasından çıxarılması zərurəti yaranarsa, o zaman müvafiq qanunvericiliyə uyğun olaraq müəssisə rəhbər bu barədə qərar qəbul edir. Bu qərar müəssisənin uçot siyasəti barədəki ərində öz əksini tapmalıdır.

İcarəyə verilmiş binalar, qurğular, avadanlıqlar və digər əsas vəsaitlər üzrə başa çatdırılmış əsaslı məsrəflər icarəyə götürən tərəfindən faktiki xərclər məbləğində özünün əsas vəsaitlərinə daxil edilir (icarə müqaviləsində başaq şərtlər nəzərdə tutulmadıqda).

İdarənin (müəssisənin) öz mülkiyyətində olan torpaq sahələri uçotda onların alınmasına çəkilən faktiki xərclər üzrə əks etdirilir.

Əsas vəsaitlər uçotda ilkin dəyəri ilə, yəni onların alınmasına, quraşdırılmasına və hazırlanmasına çəkilən faktiki xərc məbləğində (əlavə dəyər vergisiz) əks etdirilir. Öz mülkiyyətində olan torpaq sahələrindən başqa əsas vəsaitlərin ilkin dəyəri onlar yenidən qiymətlən-dirildikdə, yenidən qurulduqda, onlarda yeni tikinti işləri aparıldıqda, onlara yeni avadanlıqlar quraşdırıldıqda və onların müvafiq obyektləri qismən ləğv edildikdə dəyişdirilə bilər.

Əsas vəsaitlərin satışı və s. xaric olması hallarında (əvəzsiz olaraq verilənlərdən və alınanlardan başqa) bu əməliyyatlar üzrə mənfəət yaxud zərər müəssisənin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinə aid edilir.

Torpaqların yaxşılaşdırılmasına, çoxillik əkmələrə kapital qoyuluşları hər il meydançaların istismarına çəkilən faktiki xərclər (məsrəflər) həcmində (kompleks işlər başa çatmasa da) əsas vəsaitlərin tərkibinə daxil edilir.

Müqavilədə başqa hallar nəzərdə tutulmadıqda icarəyə götürənlər tərəfindən icarəyə götürülmüş əsas vəsaitlərə (binalara, qurğulara, avadanlıqlara və başqa əsas vəsait obyektlərinə) qoyulan kapital qoyuluşları başa çatdıqdan sonra faktiki xərclər (məsrəflər) həcmində özlərinin əsas vəsaitlərinin tərkibinə daxil edirlər. Əsaslı təmir xərcləri isə idarənin faktiki xərclərinə aid edilərək silinir.

Aşağıdakılar əsas vəsaitlərə aid edilməyərək müəssisələrdə dövriyyədəki vəsaitlərin, idarələrdə isə azqiymətli əşyaların və digər sərvətlərin tərkibində uçota alınırlar.

a) Dəyərindən asılı olmayaraq xidmət müddəti bir ildən az olan əşyalar;

b) İstehsal (xidmət)  prosesində bir dəfə iştirak edən, öz dəyərini tamamilə məhsulun (xidmətin) dəyərinə keçirən və bu prosesdə natural formasını saxlamayan sərvətlər;

v) Dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olmayaraq əsas vəsait sayılan kənd təssərrüfatı maşınlarından, alətlərindən, mexanikləşdirilmiş  tikinti  alətlərindən,  işçi    məhsuldar  heyvanlardan  başqa xidmət müddətindən asılı olmayaraq vahidinin və dəstinin dəyəri 100 manatdan (bu hədd 01.01.96-cı ildən sonra alınanlar üçündür) aşağı olan əmək əşyaları;

q) Dəyərindən     xidmət  müddətindən   asılı  olmayaraq  balıq  ovu alətləri (trallar, bütün növ torlar və s.),

d) Benzinmotorlu mişarlar, şaxdoğrayan maşınlar, çaylarda istifadə edilən  axıtma trostları,  mövsümi yollar,  ağac daşıma üçün  müvəqqəti asılma yollar, iki il müddətində istifadə etmək üçün meşələrdə olan müvəqqəti  evlər,  səyyar dartılıb  aparılan   qızdırıcı  evlər,  qazanxana məntəqələri      başqa   müvəqqəti   mövsümi   xarakterli   vəsaitlər   (əmək vəsaitləri);

e) Dəyərindən asılı olmayaraq fərdi sifarişlərin, yaxud məmulatların seriyalı və kütləvi istehsalı üçün düzəldilmiş xüsusi mexanizmlər və alətlər;

ə) Vahidinin və ya dəstinin dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olmayaraq xüsusi geyimlər, ayaqqabılar, həmçinin yataq ləvazimatları;

j) Vahidinin və ya dəstinin dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olmayaraq müəssisələrdə işçilərə verilən xüsusi geyim formaları, səhiyyə, maarif, əhalinin sosial müdafiəsi və başqa büdcə idarələrində verilən geyimlər və ayaqqabılar;

z) Dəyəri   kompleks  tikinti   quraşdırma  işlərinin   maya dəyərinə üstəlik xərclər kimi daxil edilən müvəqqəti (titulsuz) xüsusi düzəldilmiş mexanizmlər, qurğular və s. (tituldan kənar) tikintilər;

i) Anbarda əmtəə material qiymətlilərinin saxlanmasında və ya texnoloji prosesdə iştirak edən, vahidinin dəyəri, 100 manatdan (bu hədd 01.01.96-cı ildən sonra alınanlar üçündür) aşağı olan daralar.

g) Dəyərindən asılı olmayaraq kirayə vermək üçün təyin edilmiş əşyalar;

l) Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar, quşlar, dovşanlar, xəzli heyvanlar, arı ailələri və təcrübə üçün saxlanılan heyvanlar;

m) Tinglikdə köçürmə məqsədilə əkilmiş çoxillik əkmələr;

Bu təlimatda 01 ¹li Əsas vəsaitlər hesabı üzrə əsasən aşağıdakı subhesablar açılır:

10         ¹li Binalar;

11         ¹li Qurğular (tikintilər);

12         ¹li Ötürücü qurğular;

13         ¹li Maşınlar və avadanlıqlar;

15         ¹li Nəqliyyat vasitələrin

16         ¹li İstehsal alətləri (ləvazimatları) və təsərrüfat inventarları;    

17         ¹li İşçi və məhsuldar heyvanlar;

18         ¹li Kitabxana fondu;

19         ¹li Sair əsas vəsaitlər.

010 ¹li Binalar subhesabında bütün növ istehsalat və təsərrüfat təyinatlı binalar, o cümlədən idarə heyətinin yerləşdiyi binalar, sosial-mədəni obyektlər, xəstəxana, poliklinika binaları, internat evləri, qocalar və əlillər evləri, uşaq müəssisələri, kitabxana, klub, muzey binaları elmi-tədqiqat institutları, laboratoriyalar, sexlər və başqa istehsalatlar və təsərrüfatlar yerləşdikləri bütün növ binalar uçota alınır.

011 ¹li Qurğular (tikintilər) subhesabında vodokaçkalar (suçıxardanlar), stadionlar, hovuzlar, yollar, körpülər, xatirələr (heykəllər, lövhələr), parkların hasarları, bağçalar və ictimai bağlar və bu kimi başqa qurğular (tikintilər) uçota alınır.

012 ¹li   Ötürücü  qurğular   subhesabında  elektrik  ötürücülər   və xətlər, transmissiyalar və boru kəmərləri və bunlara aid olan bütün növ aralıq avadanlıqları və qurğuları, bir sözlə istehlakçıya çatdırılacaq enerji, maye və qaz halındakı məhsulların ötürülməsində iştirak edən bütün növ avadanlıqlar, qurğular (bu kimi ötürücü qurğuların və avadanlıqların yerləşdiyi binalardan başqa) uçota alınır.

Qeyd: elektrik stansiyalarının, qazkompressor stansiyalarının, nasos stansiyalarının və bu kimi başqa stansiyaların yerləşdiyi binalar 010 ¹li Binalar subhesabında və bu binalardakı qurğulara və ötürücü qurğulara aid olmayan sair avadanlıqlar 013 ¹li Maşınlar və avadanlıqlar subhesabında uçota alınır.

013 ¹li Maşınlar və avadanlıqlar subhesabında güc maşınları və avadanlıqları, ölçü cihazları, tənzimləyici cihazlar və qurğular, laboratoriya avadanlıqları, hesablama texnikası, tibbi avadanlıqlar və ayrı-ayrı qruplar üzrə başqa maşın və avadanlıqlar uçota alınır. Bunlar təqribən aşağıdakı qaydada qruplaşdırılır:

1. güc maşınları və avadanlıqlarına - elektrik enerjisi və istilik hasil edən maşın - generatorlar və müxtəlif növ enerji (su enerjisi, külək enerjisi, istilik enerjisi, elektrik enerjisi və i.a.) hasil edən maşın - mühərriklər və bu kimi başqa güc maşınları və avadanlıqları aiddir;

2.         iş maşınları və avadanlıqlarına - istehsalat prosesində mexaniki mühərriklərin, insan və heyvan gücünün köməyi ilə əmək predmetlərinin yerdəyişməsinə və istehsalat xarakterli işlərin (xidmətlərin) görülməsində, yaxud məhsul hazırlığı prosesində əmək predmetlərinə, termiki və kimyəvi təsir göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş maşınlar, aparatlar və avadanlıqlar aiddir;

3.         ölçü cihazlarına - dozatorlar, ampermetrlər, barometrlər, vattmetrlər, suölçənlər, vaakummetrlər, vaporimetrlər, voltmetrlər, hündürlük ölçənlər, qalvonometrlər, geodeziya cihazları, hidroskoplar, indikatorlar, kompaslar, manometrlər, xronometrlər, xüsusi tərəzilər, kassa aparatları ğə başqa ölçü cihazları aiddir;

4.         tənzimləyici cihazlara və qurğulara - oksigenli tənəffüs cihazları, elektrik, pnevmatik və hidravlik qurğuları tənzimləyən cihazlar, avtomatik idarəetmə pultları, blakirovka və mərkəzləşdirmə aparatları, dispeçer nəzarəti üçün xətli qurğular və bu kimi tənzimləyici cihazlar və qurğular aiddir;

5.         laboratoriya avadanlıqlarına - pirometrlər, nizamlayıcılar, kalorimetrlər, nəmliyi müəyyən edən cihazlar, distillə qazanları, laboratoriya koprları, mikroskoplar, termostatlar, stabilizatorlar sorucu şkaflar və başqa laboratoriya avadanlıqları aiddir;

6. hesablama texnikasına - elektron-hesablayıcılar, idarəçi və analoji maşınlar, rəqəmli hesablayıcı maşınlar və qurğular və bu kimi başqa hesablama texnikası aiddir;

7. tibbi avadanlıqlara - diş həkimləri üçün kreslolar, cərrahiyyə stolları, xüsusi avadanlıq bərkidilmiş çarpayılar, xüsusi dezinfeksiya avadanlıqları, qanköçürmə stansiyaları və bu kimi başqa tibbi avadanlıqlar aiddir;

8. sair maşın və avadanlıqlara - yuxarıdakı qruplarda adları çəkilməyən maşınlar, aparatlar və avadanlıqlar, və idman meydança larının, binalarının, stadionlarının avadanlıqları və idman alətləri, təhsil müəssisələrində, emalatxanalardakı, kabinetlərdəki, otaqlardakı avadanlıqlar, kinoaparatlar, işıqlandırma aparatları, səhnə avadanlıqları, musiqi alətləri, televizorlar, radioaparatlar, elmi-tədqiqat müəssisələri və başqa müəssisələr üçün xüsusi elmi-tədqiqat avadanlıqları, avtomat, telefon stansiyalarının avadanlıqları, avtomobillərdə, at arabalarında yerləşdirilən yanğınsöndürən maşınlar, avadanlıqlar, mexanikləşdirilmiş yanğın nərdivanları, paltaryuyan və paltartikən maşınlar, soyuducular, tozsoranlar və bu kimi başqa maşın və avadanlıqlar aiddir.

015 ¹li Nəqliyyat vasitələri subhesabında bütün növ nəqliyyat vasitələri uçota alınır.

Nəqliyyat vasitələri aşağıdakı qruplara bölünür:

1. dəmiryol, su, avtomobil nəqliyyatı vasitələri (elektrovozlar, teplovozlar, paravozlar, motovozlar, motodrezinlər, vaqonlar, platformalar, sisternlər, teploxodlar, paroxodlar, dizel-elektroxodları, yedəklər, barjalar, barkalar, qayıqlar, xidmətedici və köməkçi gəmilər, xilasedici gəmilər, uzun körpülər, yelkənli gəmilər, yük və minik avtomobilləri, qoşqular, öz yügünü boşaldan avtomobillər, avtosisternlər, avtobuslar, traktorlar və bu kimi başqa nəqliyyat vasitələri);

2.    hava nəqliyyatı vasitələri (təyyarələr, vertolyotlar və başqaları).

3.    araba nəqliyyatı (araba, xizək, və başqaları);

4.    istehsalat nəqliyyatları (elektrokarlar, motorollerlər, velosipedlər və başqaları);

5. bütün növ idman nəqliyyatları (idman atlarından və başqa iş heyvanlarından başqa).

016 ¹li İstehsal alətləri (ləvazimatları) və təsərrüfat inventarları subhesabında istehsal alətləri (ləvazimatları) və təsərrüfat inventarları aşağıdakı qaydada qruplaşdırılaraq uçota alınır:

1. alətlər: - ümumi təyinatlı mexanikləşdirilmiş və mexanikləşdirilməmiş əmək vasitələri, həmçinin materiallar emal etmək məqsədilə aşınlara quraşdırılmış əmək predmetləri. Bunlara aiddir: - kəsmək, zərbə endirmək, əzmək bərkitmək kimi işləri görmək üçün nəzərdə tutulmuş əl əməyi alətləri, elektrik enerjisinin, sıxılmış havanın* və başqalarının vasitəçiliyi ilə işləyən mexanikləşdirilmiş əl əməyi alətləri (elektrik dreli, kraskapult, elektrovibirator və başqaları), həmçinin tikinti quraşdırma işlərinə material emalı üçün uyğunlaşdırılmış bütün növ qurğular və başqaları (məngənələr, patronlar, mühərriklərə quraşdırılmış xüsusi bölücü başlıqlar və avtomobillərdə olan kardanvalını çevirmək üçün xüsusi qurğular və başqaları);

2.    istehsalat inventarları və ləvazimatları: - iş vaxtı istehsalat əməliyyatlarını asan yerinə yetirilməsinə kömək etmək üçün nəzərdə tutulan istehsala predmetləri (iş stolları, verstaklar, kafedralar, partalar və s.), əməyin mühafizəsi üçün uyğunlaşdırılmış xüsusi avadanlıqlar, maye və dənəvər halda səpəlanən şeylərin saxlanması üçün qablar (baklar, novlar, yeşiklər, hovuzlar, çənlər və başqaları), ticarət şkafları və stelajlarını, inventar taralar, texniki təyinatlı predmetlər və başqaları istehsalat inventarları və ləvazimatlarına aiddir.

3.    təsərrüfat inrentarları: - dəftərxana və təsərrüfat inventarları adı daşıyan predmetlər (müxtəlif dəftərxana mebelləri, daşınan qoruyucu sədlər, asılqanlar, qarderoblar, müxtəlif şkaflar, divanlar, stollar, kreslolar, yanmayan şkaflar və yeşiklər, yazı makinaları, hektoqraflar və başqa əl ilə surətçıxardan və nömrəvuran aparatlar, daşınan çadırlar, çarpayılar, xalçalar, portyerlər və başqa təsərrüfat inventarları, həmçinin yanğından mühafizə predmetləri (hidropultlar) stenderlər, əl nərdivanları və başqaları)) təsərrüfat inventarlarına aiddir.

017 ¹li İşçi və məhsuldar heyvanlar subhesabında işci və məhsuldar heyvanlar aşağıdakı qruplara bölünərək uçota alınır.

İşçi və məhsuldar heyvanlar aşağıdakı qruplara bölünür:

1.    işçi heyvanlar - atlar. öküzlər, dəvələr və başqa işçi heyvanlar (idman atları və başqa nəqliyyat heyvanları da daxil olmaqla) işçi heyvanlara aiddir;

2.    məhsuldar və damazlıq heyvanlar – inəklər. döl öküzləri, camışlar, döl kəlləri döl ayğırları, ilxıya qoşulmuş damazlıq madyanlar, damazlıq dəvələr, döl nərləri, ana marallar, döl üçün erkək marallar, döl qabanları, damazlıq donuzlar, damazlıq qoyunlar, damazlıq keçilər, döllük qoçlar, döllük təkələr və başqaları məhsuldar və damazlıq heyvanlara aiddir.

      018 ¹li “Kitabxana fondu” subhesabında vahidinin (nüsxəsinin) qiymətindən asılı olmayaraq bütün növ elmi bədii, tədris və xüsusi növ ədəbiyyatlar və başqa nəşrlər uçota alınır.

      019 ¹li Sair əsas vəsaitlər subhesabında uçota alınan əsas vəsaitlər aşağıdakı kimi quraşdırılaraq uçota alınır.

Sair əsas vəsaitlər aşağıdakı kimi qruplaşdırılır:

1. çoxillik əkmələr - yaşından asılı olmayaraq mədəni çoxillik əkmələr, bütün növ meyvə və giləmeyvə çoxillik əkmələri (ağaclar və kollar), küçələrdə” meydanlarda, parklarda, bağlarda, müəssisələrin ərazi bağçalarında, yaşayış binalarının həyətlərində və bu kimi başqa yerlərdə əkilən yaşıllaşdırma və dekorativ çoxillik əkmələr, qumsaplığın və sahillərin bərkidilməsi məqsədilə əkilən çoxillik əkmələr, elmi-tədqiqat institutlarında, botanika bağlarında və bu kimi başqa yerlərdə tədqiqat və başqa məqsədlər üçün əkilən çoxillik əkmələr;

2.     torpaqların yaxşılaşdırılması üzrə əsaslı məsrəflər - kapital qoyuluşu hesabına aparılan torpaq sahələrinin əkin üçün planlaşdırılması, ərazinin kötükdən təmizlənməsi və əkinə hazırlanması, sahələrin daşlardan, kəsəklərdən, alaqlardan və başqa lüzumsuz bitkilərdən təmizlənməsi və s. bu kimi qeyri-inventar xarakterli işlər və torpaqların yaxşılaşdırılması işləri (tikinti və quraşdırma işləri ilə əlaqəsi olmayan işlər) əsaslı məsrəflərə aiddir;

3.     muzey sərvətləri - Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin müvafiq normativ sənədləri üzrə uçota alınan muzey sərvətləri (qiymətindən asılı olmayaraq);

4. Heyvanxanalarda və digər analoji təşkilatlarda olan dünya heyvanlarının eksponatları (qiymətindən asılı olmayaraq);

5. dəyəri əsas vəsaitlərin dəyərinin təyin edilmiş minimum həddinin 1/20 hissəsindən çox olan səhnə vəsaitləri (dekorasiyalar, butaforlar, milli teatr geyimləri, pariklər və başqa rekvizitlər);

6. Qiymətindən asılı olmayaraq nümunəvi layihələr üzrə sənədlər;

Tədris kinofilmləri, maqnit lentləri (diskləri), kasetlər və başqa texniki proqram daşıyıcıları (qiymətindən asılı olmayaraq);

Vahidinin və dəstinin dəyəri 100 manatdan yuxarı olan başqa inventarlar (uşaq oyuncaqları, xüsusi xizəklər və başqaları);

9. Qeyri maddi aktivlər: - idarənin (müəssisənin) qeyri-maddi aktivlərinə təsərrüfat fəaliyyətində uzun müddət istifadə edilən, gəlir gətirən, torpaq sahələrindən, təbii ehtiyatlardan (sərvətlərdən) istifadə hüquqları, patentlər, lisenziyalar; “Hoy-Hay” proqram məhsulları inhisar və imtiyaz (üstünlük) hüquqları (xüsusi fəaliyyət növünə verilən lisenziyalar da daxil olmaqla), təşkilati xərclər, ticarət markaları, əmtəə nişanları və s. aiddir.

Qeyri-maddi aktivlər uçot və hesabatda onların alınmasına və planlı məqsədlərə işlənməsi üçün düzəldilib yararlı hala salınmasına çəkilən xərclərlə (ilkin dəyərlə) əks etdirilir və istifadə edildikcə onların dəyəri istismar müddətindən asılı olaraq idarə (müəssisə) tərəfindən müəyyən edilmiş xüsusi köhnəlmə normaları əsasında hər ay bərabər ölçüdə) köhnəlmə hesablanaraq məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərinə, tədavül xərclərinə silinməklə ödənilir. Büdcə idarələrində isə bunlar sair əsas vəsaitlər qrupunda uçota alındığı üçün analoji olaraq ilin hansı vaxtında əldə edilməsindən asılı olmayaraq ilin sonunda idarə tərəfindən müəyyən edilmiş illik köhnəlmə (amortizasiya) normalarına uyğun olaraq köhnəlmə (amortizasiya) hesablanır. Bu zaman əsas vəsaitlərin fondu azaldılır.

01 ¹li “Əsas vəsaitlər” hesabında aşağıdakılar da uçota alınmalıdır: müəssisələrin istifadəsinə verilmiş torpaq, meşə və su sahələrinə, yeraltı sərvətlərə inventar xarakterli kapital qoyuluşları.

Müəssisələrin istifadəsinə verilmiş torpaq, meşə və su sahələri, faydalı qazıntı hövzələrinin özləri sistemli uçotda əks etdirilmir ;

Qeyd: Müvafiq qanunvericiliklə müəssisələrin istifadəsinə verilən torpaq, meşə və bu sahələrin faydalı qazıntı hövzələri 01 ¹li Əsas vəsaitlər hesabında xüsusi qaydada ayrıca uçota alınır.

icarəyə götürülmüş əsas vəsaitlərin qurtarmış əsaslı işləri üzrə məsrəflər. Bu zaman icarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər icarəçilər tərəfindən 001 İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər balansarxası hesabında uçota alınır.

01 ¹li “Əsas vəsaitlər” hesabında əsas vəsaitlər ilk dəyəri ilə uçota alınmalıdır.

Həmin dəyərlər obyektlər üzrə belə müəyyən edilir :

təsisçilər tərəfindən müəssisəyə nizamnamə kapitalı kimi qoyulan obyektlər üçün - tərəflərin müqavilə qiyməti üzrə;

müəssisənin özündə hazırlanmış, həmçinin başqa müəssisə və şəxslərdən pulla alınmış obyektlər üçün - daşınma və quraşdırma üzrə xərclər də daxil edilməklə quraşdırılmış (tikilmiş), yaxud alınmış obyektlərə faktiki məsrəflərdən asılı olaraq;

dövlət orqanlarından maddi yardım kimi və digər müəssisə və şəxslərdən isə əvəzsiz alınmış obyektlər üçün - ekspert yolu ilə yaxud qəbul-təhvil sənədlərindəki məlumatlar üzrə müəyyən edilmiş dəyərlə.

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi 02 “Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası)” hesabında uçota alınmalıdır.

Faydalı istifadə müddətini müəyyən etmək mümkün olmayan qeyri-maddi aktivlər üzrə köhnəlmə normaları 10 il müddətinə (müəssisənin fəaliyyət müddətindən çox olmayaraq) müəyyən edilir.

Muzey qiymətliləri, qiymətli metalları olan laboratoriya avadanlıqları, cihazları, alətləri və başqa bu kimi predmetləri olan idarələr Maliyyə Nazirliyinin müvafiq normativ sənədləri əsasında əlavə uçot aparırlar.

Bütün növ əsas vəsaitlər idarə (müəssisə) rəhbərinin əmri ilə təyin edilmiş maddi-məsul şəxslərin öhdəsində saxlanılır. Maddi-məsul şəxslər əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q əsasında öhdələrində olan əmlakın mövcudluğu və hərəkətinin uçotunu aparırlar.

Maddi-məsul şəxslər dəyişdirilən zaman onun öhdəsində olan əmlakın inventarizasiyası aparılır və idarə rəhbəri tərəfindən təsdiq edilmiş qəbul-təhvil aktı hazırlanır.

Əsas vəsaitlərin bütün növ təmir xərcləri əsas vəsaitlərin dəyərinə daxil edilmir.

Kitabxana fondunda uçota alınan kitabların bərpası (təmiri) xərcləri kitabların dəyərinə daxil edilmir. Belə xərclər idarənin smeta xərclərinə daxil edilərək silinir.

İdarəyə əsas vəsaitlər (anbara və ya istismara) daxil olduqda maddi-məsul şəxs öhdəsinə götürdüyü əsas vəsaitlərin mədaxil sənədlərinə imza edir və onları qəbul edir.

Əsas vəsaitlər anbardan istismara idarə rəhbərinin təsdiq etdiyi qaimə (tələbnamə) əsasında buraxılır.

Əvəzsiz olaraq alınmış və ya verilmiş əsas vəsaitlər uçotda balans dəyəri ilə əks etdirilir.

Əsas vəsaitlərin ləğvi idarə rəhbərinin əmri ilə təyin edilmiş komissiya tərəfindən qüvvədə olan normativ sənədlərə uyğun tərtib edilmiş akt əsasında həyata keçirilir. Ləğv aktı idarə rəhbəri tərəfindən təsdiq edildikdə və ya yuxarı təşkilat tərəfindən razılıq alındıqdan sonra qüvvəyə minir.

Ləğv edilmək üçün aktlaşdırılmış əsas vəsait akt qüvvəyə mindikdən sonra sökülə və detallaşdırıla bilər. Akt təsdiq edilməzdən və ya yuxarı təşkilat tərəfindən razılıq alınmazdan əvvəl əsas vəsaitlərin sökülüb detallaşdırılmasına yol vermək olmaz.

Sökülmə zamanı qiymətli metalı olan detallar və qovşaqlar Dövlət fonduna, yaxud əlvan metalı olan qovşaqlar və detallar isə əlvan metalların təkrar istehsalı ilə məşğul olan müəssisələrə təhvil verilməlidir.

Söküntüdən alınan idarənin təsərrüfat fəaliyyətində istifadə üçün yararlı olan detallar, hissələr (materiallar, vəsaitlər) mümkün istifadə qiyməti ilə qiymətləndirilərək mədaxil edildikdə idarənin maliyyələşmə vəsaitinə və ya müvafiq fonduna aid edilir.

Əsas vəsaitlərin və başqa əmlakın ləğvindən əldə edilən material qiymətliləri idarənin öz ehtiyaclarına istifadə edilmədikdə onlar qüvvədə olan normativ sənədlərə uyğun qaydalarla kənara satılmalıdır. Əsas vəsaitlərin, həmçinin əsas vəsait obyektlərinin ləğvi zamanı söküntüdən əldə edilən material qiymətlilərinin satışından kölən gəlirdən qanunvericilikdə nəzərdə tutulan vergilər tutulduqdan sonra qalan məbləğ idarənin sərəncamında qalır. Lakin binaların və qurğuların satışından əldə edilən gəlir isə müvafiq büdcələrə köçürülür. Bir sözlə əsas vəsaitlərin hesabdan silinməsi Əsas vəsaitlərin (fondların) və digər əmlakların (qiymətlilərin) hesabdan silinməsi haqqında təlimata uyğun həyata keçirilir.

Əsas vəsaitlər və digər əmlaklar balansdan silindiyi zaman mövcud qaydaları pozan, material qiymətliləri üzrə təsərrüfatsızlığa əl verən (ləğv zamanı məhv etmə, yandırma və başqa əməliyyatlar aparan) günahkar şəxslər qüvvədə olan qanunvericiliklərlə məsuliyyətə cəlb edilirlər.

Binalar və qurğular əvəzsiz olaraq verildikdə və alındıqda mövcud müvafiq qaydalardan istifadə edilir.

Əsas vəsaitlər maddi-məsul şəxslər tərəfindən saxlandığı yerlər və hər bir inventar obyektləri üzrə ayrı-ayrılıqda uçota alınır.

Ayrıca inventar obyekti dedikdə layihədə nəzərdə tutulmuş konstruksiyaların, qurğuların, obyektə aid olan bütün hissələrin, predmetlərin komplekt tikintisi və quraşdırılması, yəni başa çatdırılmış obyektlər (əmək vasitələri) başa düşülür.

010 ¹li “Binalar” subhesabının ayrıca inventar obyekti dedikdə tikilmiş hər bir binalar nəzərdə tutulur.

Binanın tərkibinə onun daxilindəki faydalı istifadəyə yararlı bütün kommunikasiyalar aiddir. Bunlardan binanın daxilindəki qızdırıcıları (qazanxanalarla birlikdə), su-qaz ötürücüləri, kanalizasiya qurğuları, işıqlandırma üçün lazım olan bütün elektrik qurğuları, daxili telefon şəbəkələri, siqnalizasiya qurğuları, havatəmizləyici qurğuları, liftləri və başqalarını başa düşmək olar.

Əgər binalar bir-birinə bir divarla birləşdirilibsə və onların daxilindəki faydalı istifadəyə yararlı kommunikasiyalar ayrı-ayrı binalara xidmət edirsə, onda həmin binalar ayrı-ayrı inventar obyekti kimi uçota alınır.

Hər hansı bir binanın xaricindəki (həyətindəki) hasarlar, saraylar, quyular və s. qurğular yalnız bir binaya xidmət edirsə, onda onlar həmin binanın üzərində bir inventar obyekti kimi uçota alınır. Əksinə həmin hissələr bir neçə binaya xidmət etdikdə isə ayrıca inventar obyekti kimi uçota alınırlar.

İdarələr öhdələrində olan əsas vəsaitlərin uçotu üzərində lazımi nəzarəti təmin etmək məqsədilə onlara inventar nömrələri tətbiq edə bilərlər (kitabxana fondundan başqa). Bu zaman onlar 8-rəqəmli göstəricidən istifadə edirlər. Bu 8-rəqəmli göstəricinin 1-ci 3 rəqəmi obyekti uçota alan subhesabın şifrini, 4-cü rəqəm həmin əsas vəsaitin qrupunu və sonuncu 4 rəqəm isə obyektin sıra nömrəsini göstərir. Hər hansı bir əsas vəsaitin qrupunu müəyyən etmək mümkün olmadıqda o zaman 4-cü rəqəm sıfır kimi göstərilir. Məsələn, inventar nömrə 01010001 belə oxunur:

010 ¹li Binalar subhesabı, binanın qrupu, 0001 binanın sıra nömrəsini göstərir, və ya 01630005 inventar nömrəsi belə oxunur: 016-İstehsal alətləri (ləvazimatları) və təsərrüfat inventarları subhesabını, 3-təsərrüfat inventarlarının qrupunu, 0005 - isə sıra nömrəsini göstərir.

İnventar nömrələri metal lövhələrlə obyektə bərkidilir, ya da yağlı boyalarla əsas vəsaitlərin müəyyən yerinə yazılır.

İnventar obyektləri bir neçə hissələrdən ibarət olduqda həmin obyekt üçün müəyyən edilmiş inventar nömrəsi ona aid olan bütün hissələrə yazılır,

Obyektin inventar nömrəsi həmin obyektin ömrü boyu ona aid edilir. Obyekt idarədən çıxarıldıqda (silindikdə, satıldıqda, əvəzsiz verildikdə və s.) o zaman ona aid olan inventar nömrəsi də ləğv edilir. Ləğv edilmiş inventar nömrələri yenidən istifadə edilə bilməz (ümumiyyətlə əsas vəsaitlərə inventar nömrələrinin yazılması məcburi deyil).

İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlərin inventar nömrələri icarəyə verən tərəfdən müəyyən edilir. İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər 001 ¹li İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər adlı balansarxası hesabda uçota alınır.

Əsas vəsaitlər əldə edildikdə 01 ¹li “Əsas vəsaitləri” hesabının müvafiq subhesablarının debetində və balansın Pul vəsaitləri bölməsinin müvafiq subhesablarının, yaxud Hesablaşmalar bölməsinin müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda 20 ¹li “Büdcə üzrə xərclər” və ya 21 ¹li “Sair xərclər” hesablarının müvafiq subhesablarının debetinə və 250 ¹li “Əsas vəsaitlərin” fondu subhesabının kreditinə yazılış edilir.

Əsas vəsaitlər istismardan çıxarıldıqda 01 ¹li “Əsas vəsaitlər” hesabının müvafiq subhesablarının kreditində, 250 ¹li Əsas vəsaitlərin fondu subhesabının və 020 ¹li Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi subhesabının debetində mühasibat yazılışı ilə əks etdirilir.

Kitabxana fondunun uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f.¹1Q-də, yalnız məbləğ uçotu üzrə aparılır. Kitabxana fondunun dəqiq uçotu Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdırılmış qaydada hazırladığı müvafiq təlimatı əsasında aparılır.

Əsas vəsaitlərin hərəkətinin (daxil olması, sıradan çıxması, daxili yerdəyişməsi) uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f.¹ 1Q-də əks etdirilir.

Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹ 1Q bu təlimatdakı hesab planı üzrə uçota alınan bütün əmlakın uçotunun aparılması üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Bu kart (F.¹ 1Q) subhesablarda uçota alınan hər bir qiymətli üzrə açılır və hər bir subhesab üzrə qruplaşdırılır. Qruplaşdırma kartlarında məbləğ uçotu gedir, Bu kart (F.¹ 1Q) qiymətli əldə edildiyi vaxt açılır və sıradan çıxdığı vaxt bağlanır. Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı (f.¹ 1Q) ilkin uçotda sərbəstlik yaradır və baş vermiş təsərrüfat faktlarının düzgün əks etdirilməsi üçün bir qədər düşünmək tələb edir. Uçotun xarakterindən asılı olaraq baş vermiş təsərrüfat əməliyyatları il ərzində bir karta sığmadıqda həmin adda olan qiymətliyə əlavə kart açmaq olar. Qruplaşdırılmış hər bir uçot kartından başqa bu kartın özündən birini də yekun kartı kimi açmaqla sintetik hesab üzrə baş kitabın göstəricilərini məbləğ uçotu ilə əks etdirməklə bütün əmlakın mədaxilini, məxaricini, qalığını və başqa məbləğlər üzrə göstəricilərini müəyyən etmək mümkündür,

Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹ 1Q-ni tətbiq etməklə əmlakın anbarda, istismarda və mühasibatda uçotunu eyniləşdirmək və bu sahədə uçotun avtomatlaşdırılması işini xeyli asanlaşdırmaq mümkündür.

 

 

02.¹li “Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası)” Hesabı

 

02 ¹li Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası) hesabı müəssisənin öz mülkiyyətində olan və uzun müddətə icarəyə götürülən əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası) həqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

01 iyul 1997-ci ilədək əsas vəsaitlərin tam bərpası üçün köhnəlmə (amortizasiya) keçmiş SSRİ Nazirlər Sovetinin 22 oktyabr 1990-cı il tarixli 1072 ¹li əmri ilə təsdiq edilmiş və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 26 noyabr  1990-cı il tarixli 536 ¹li qərarı ilə Azərbaycan SSR-də tətbiqinə icazə verilən SSRİ Xalq Təsərrüfatında əsas fondların tam bərpasına hesablanan amortizasiya ayırmalarının vahid normaları əsasında hesablanırdı. 01 iyul. 1997-ci ildən əsas vəsaitlərə (fondlara) köhnəlmə (amortizəsiya) hesablanması qaydaları Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 71 nömrəli 3 iyul 1997-ci il tarixli qərarı ilə həyata keçirilir. Bu qərarın 2-ci bəndində deyilir: 1997-ci il iyul ayının 1-dən mülkiyyət formasından asılı olmayaraq Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən bütün müəssisələr əsas vəsaitlərə(fondlara) köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmasının yeni (açıq) metodunu tətbiq etsinlər: Bu metod üzrə amortizaysiya olunan əmlak və onların tam bərpası üçün illik köhnəlmə (amortizasiya) normaları aşağıdakı qaydada qruplaşdırılsın və göstərilən hədlər daxilində müəyyən edilsin:

a ) binalar və onların struktur komponentləri- 5 faizə qədər;

b) qurğular və onların struktur komponentləri- 7 faizə qədər;

v) ötürücü qurğular və onların struktur komponentləri- 9 faizə qədər;

q) maşın və avadanlıqlar - 13 faizə qədər;

d) nəqliyyat vasitələri - 15 faizə qədər;

e) istehsal alətləri (ləvazimatları) və təsərrüfat inventarları - 25 faizə qədər;

ə) torpaq sahələrinin yaxşılaşdırılması üzrə sərmayə qoyuluşları, iş heyvanları, çoxillik əkmələr və digər əsas vəsaitlər (fondlar) -25 faizə qədər;

j) qeyri-maddi  aktivlər  isə  “Mühasibat uçotu  haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun olaraq,

Bu qərərın 5-ci bəndinə əsasən büdcə idarələri əsas vəsaitlərin (fondların) balans (ilkin) dəyərinə yalnız bu qərarda göstərilən normalar daxilində köhnəlmə (amortizasiya) hesablayırlar.

Binalara, qurğulara (tikintilərə); ötürücü qurğulara; maşın və avadanlıqlara; istehsalat alətlərinə (ləvazimatlarına) və təsərrüfat inventarlarına; işçi heyvanlara, istismar vaxtına çatmış çoxillik əkmələrə və digər köhnəlmə (amortizasiya) hesablanacaq əsas vəsaitlərə yuxarıda adı çəkilən normativlər əsasında köhnəlmə (amortizasiya) hesablanaraq 02 ¹li Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası) hesabında uçota alınır.

Aşağıdakı əsas vəsaitlərə köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmır.

nadir memarlıq və incəsənət abidəsi olan binalara və qurğulara (tikintilərə); elmi, tədris və təcrübə məqsədi üçün kabinetlərdə və laboratoriyalarda istifadə edilən avadanlıqlara, eksponatlara, nümunələrə, fəaliyyətdə olan və olmayan modellərə, maketlərə və başqa əyani vəsaitlərə; məhsuldar heyvanlara (damazlıq inəklərə, camışlara, madyanlara, dəvələrə, marallara, donuzlara, qoyunlara, keçilərə; döllük buğalara, kəllərə, ayğırlara, nərlərə, marallara, qabanlara, qoçlara, təkələrə və bunlar kimi digər məhsuldar heyvanlara); heyvanxanalarda və digər analoji müəssisələrdə olan heyvanat aləminin eksponatlarına; istismar vaxtı çatmayan çoxillik əkmələrə; kitabxana fondlarına, kinofondlara, səhnə rekvizitlərinə, muzey sərvətlərinə(eksponatlarına);

incəsənət işlərinə (bədii yaradıcılıq əsərlərinə); tam amortizasiya olunmuş əsas vəsaitlərə (fondlara), onlar istismara yaralı olduğu hallarda; anbarda olan və quraşdırılması tələb olunan (istismara verilməmiş) əsas vəsaitlərə (fondlara); müəssisənin xarici ölkələrdə olan nümayəndəlikləri, törəmə müəssisələri, şöbələri, istehsalatları, təsərrüfatları və digər bölmələri müstəqil balansa ayrıldığı üçün onların xarici ölkələrdə olan əsas vəsaitlərinə öz ölkələrində köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmır. Həmin vəsaitlərə onların istifadə olduğu ölkələrin normativ sənədləri əsasında köhnəlmə (amortizasiya) hesablaya bilər,

Büdcə idarələrində ildə bir dəfə, ilin sonunda əsas vəsaitlərə (obyeklərə) onların ilin hansı ayında əldə edilməsindən, yaxud tikilməsindən, quraşdırılmasından asılı olmayaraq qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş normalarla tam təqvim ili üçün köhnəlmə (amortizasiya) hesablanır. Bir sözlə əsas vəsaitlərə köhnəlmə (amortizasiya) Köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmasının yeni (açıq) metodunun tətbiqi üzrə təlimata uyğun həyata keçirilir.

Tam amortizasiya olunmuş (yəni dəyərin 100% köhnəlmə hesablanmış) əsas vəsaitlər istismara yararlı olduqları hallarda onlara köhnəlmə hesablanmır. İlin sonunda (dekabr ayının sonuncu iş günü) memorial order üzrə hesablanmış köhnəlmə məbləği 250 ¹li Əsas  vəsaitlərin fondu subhesabının debetində və 020 ¹li Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi subhesabının kreditində əks etdirilir.

Dəyərinə 100% köhnəlmə hesablanmış əsas vəsaitlər istismara yararlı olduğu halda onu sıradan çıxarmaq olmaz.

Əsas vəsaitlər ləğv edildikdə, əvəzsiz verildikdə və ya digər sıradan çıxarılma hallarında onlara hesablanmış köhnəlmə məbləği 020 ¹li subhesabdan azaldılır.

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsinin analitik uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f.¹ 1Q-də aparılır.

 

 

BÖLMƏ 2. MATERİAL EHTİYATLARI

 

Bu bölmənin hesablarında istehsalat (tədris) emalatxanalarının məmulatları, yardımçı kənd təsərrüfatı (tədris) məhsulları, quraşdırılası avadanlıqlar, tikinti materialları, elmi-tədqiqat işlərində, laboratoriya sınaqlarında uzun müddət istifadə edilən materiallar, təsərrüfat müqavilələri üzrə elmi-tədqiqat işləri üçün xüsusi avadanlıqlar, cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar, elmi, tədris və başqa məqsədlər üçün materiallar, ərzaq məhsulları, tibbi materiallar və sarğı vəsaitləri, təsərrüfat materialları və dəftərxana ləvazimatları, yanacaq və sürtgü materialları, yemlər, taralar, yolda olan materiallar, maşın və avadanlıqlar üçün ehtiyat hissələri və sair materiallar uçota alınır.

Bütün yuxarıda göstərilənlərlə birlikdə xammallar, əsas və köməkçi materiallar. yanacaq, alınmış yarımfabrikatlar, komplektləşdirici məmulatlar, ehtiyat hissələri, məhsulların. (malların) qablaşdırılması və daşınması üçün istifadə olunan taralar və digər material ehtiyatları uçotda onların faktiki maya dəyəri üzrə əks etdirilir.

Material ehtiyatlarının faktiki maya dəyəri, malsatanların kreditə verdikləri həmin ehtiyatlar üçün faizləri, təchizat, xarici iqtisadi təşkilatlara ödənilən əlavələr (üstəliklər), komisyon haqları, mal birjaları xidmətlərinin dəyəri, gömrükxana rüsumu, kənar təşkilatların qüvvələri ilə həyata köçürülən daşınma, saxlanma xərcləri və sair xərclər də daxil olmaqla onların alınmasına çəkilən xərclərdən (əlavə dəyər vergisi çıxılmaqla) asılı olaraq müəyyən edilir.

İstehsala silinən material ehtiyatlarının faktiki maya dəyəri ehtiyatların qiymətləndirilməsinin metodlarından biri ilə (orta maya dəyəri üzrə, vaxta görə birinci alınanların maya dəyəri üzrə, vaxta görə sonuncu alınanların maya dəyəri üzrə) müəyyənləşdirilir.

Material ehtiyatları uçotunun əsas vəzifələri aşağıdakılardan ibarətdir: bütün maddi qiymətlilərin qorunmasından; hərəkətinin və düzgün istifadəsinin təminatından; ehtiyat və xərclərin təyin olunmuş normasına riayət edilməsindən; təyin olunmuş qaydada satılası istifadə olunmayan materialların vaxtında müəyyən edilməsindən; idarənin anbarında olan qalıq haqqında dəqiq məlumat alınmasından.

Maddi qiymətlilərin qorunub saxlanması və onların uçotunun düzgün təşkilini təmin etmək məqsədilə idarənin anbar uçotunu lazımi qayda ilə təmin etmək zəruridir. Maddi qiymətlilər xüsusi düzəldilmiş otaqlarda (anbarlarda) mühafizə olunmalıdır. Maddi qiymətlilərin anbarlarda yerləşdirilməsi qaydası onların qəbulu, verilməsi və inventarizasiya edilməsi üzrə əməliyyatların sürətliliyini təmin etməlidir. Maddi qiymətlilərin qəbulu, qorunması və buraxılmasına cavabdehlik idarənin rəhbərinin əmri ilə təyin edilmiş müəyyən maddi-məsul şəxsə həvalə edilir. Bu şəxslər dəyişilən və ya məzuniyyətə göndərilən zaman anbar inventarizasiya olunmalı və idarənin rəhbərinin təsdiq etdiyi qəbul-təhvil aktı tərtib olunmalıdır,

Maddi qiymətlilərin mühafizə olunduğu yerlər zəruri çəkici avadanlıqlarla, ölçü cihazları ilə, ölçü taraları və digər nəzarət aparatları ilə təmin olunmalıdır.

Materialların, malların və məhsulların analitik uçotu (anbarda və istismarda maddi-məsul şəxslərdə olanda) əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f ¹1q-də əks etdirilir.

İdarənin (müəssisənin) bütün növ əmlakının uçotunu əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f ¹1q-də aparmaqla uçotu xeyli sadələşdirmək mümkündür, Bu inventarizasiya zamanı işçi qruplarına xeyli kömək edir və idarənin işini asanlaşdırır.

Mühasibatlıq sistematik olaraq anbarda olan material qiymətliləri daxil olmasına və xərclənməsinə nəzarət edir, həmçinin materialların uçotu üzrə öz qeydlərini anbarın qeydləri ilə üzləşdirir.

Mədaxil üzrə materiallar və yeyinti məhsulları uçot registrlərinə ilkin sənədlərin (hesablar, aktlar və s.) əsasında yazılır. İlkin sənədlərdə material və yeyinti məhsulları kim tərəfindən daxil olmuşdur, adı, növü, miqdarı (çəkisi, qiyməti, məbləği, anbara daxil olduğu tarix, bu qiymətliləri qəbul edən maddi - məsul şəxsin imzası və başqa lazımi göstəricilər öz əksini tapmalıdır.

Malsatanın sənədlərinin göstəricilərində uyğunsuzluq olduğu hallarda (səhv olduqda, mal catışmadıqda və s.) malsatanın, alıcının və marağı olmayan təşkilatın nümayəndələrinin iştirakı ilə uç nüsxədə akt tərtib edilir və istifadəçilərə təqdim edilir. Münaqişəli hallar qüvvədə olan qanunvericilik aktları ilə tənzimlənir.

Materiallar anbardan idarə rəhbərinin təsdiq etdiyi sənədlər üzrə verilir. Materialların verilməsi üçün aşağıdakı sənədlər tələb olunur:

qiymətlilərin buraxılış tələbnaməsi f ¹5q təsərrüfat daxili alıcı (sex, şöbə və başqaları) tərəfindən tərtib edilir və idarə rəhbərliyinin razılığı alındıqdan sonra anbara təqdim edilir. Anbardar tələb olunan qiymətlilərin qalıqlarını anbarda yoxlayaraq, imkan daxilində alıcının tələbini ödəyən və buraxılan qiymətlinin miqdarını yazı ilə göstərir.

Qaimə f  ¹2 Q həm təsərrüfatdaxili,  həm də kənara (alıcılara və  sifarişçilərə)   buraxılan   eyni   zamanda həm   təsərrüfatdaxili,   həm   də kənardan  (malsatan    podratçıdan) daxil  olan  qiymətlilər üçün  tərtib edilir    lazımi   imzalarla  təsdiq  edildikdən   sonra  istifadəçilərə təqdim edilir.

Müalicə-profilaktik idarələrə verilən yeyinti məhsullarının, tibbi ləvazimatların və sarğı vasitələrinin hərəkətinin uçotu Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdırılmış Azərbaycan Respublikası Səhnə Nazirliyinin təlimatı ilə müəyyən edilmiş sənədlər üzrə həyata keçirilir;

Anbar uçotunu aparan məsul şəxs hər ay Qiymətlilərin buraxılış tələbnaməsi f ¹ 5Q və Qaimə f ¹ 2Q ilə anbardan məxaric etdiyi əmlakı Memorial order f ¹4MO-da qruplaşdıraraq yekunlaşdırır və mühasibata hesabat verir. Kənardan Malsatan və podratçılardan anbara qaimə f ¹ 2Q ilə mədaxil edilmiş qiymətliləri Memorial order f ¹ 4MO-da qruplaşdıraraq yekunlaşdırır və mühasibata hesabat verir. Mühasib anbarın həm mədaxili, həm də məxarici üzrə memorial orderləri qəbul etdikdən sonra qiymətlilərin müvafiq subhesablarda əks olunmasının doğruluğunu və ümumiyyətlə anbar hesabatının doğruluğunu yoxlayır və təhvil alır.

Yanacaq və sürtgü materialları üzrə maddi-məsul şəxs yanacaq və sürtgü materiallarının məsarifini avtomobillərin yol vərəqələrinə əsasən hesablayır. Yanacaq və sürtgü materialları hər bir növ avtomobil üçün təyin olunmuş normalar əsasında hesablanır. Yanacaq və sürtgü materialları üzrə maddi-məsul şəxs yol vərəqələri əsasında “Yanacaq və sürtkü materiallarının məsarifi cədvəli f ¹ 1YCM” tərtib edir və vaxtlı-vaxtında mühasibata təqdim edir.

Material və yeyinti məhsullarının hesabdan silinməsi onların alınma qiyməti ilə və ya eyni adlı material və yeyinti məhsulları müxtəlif qiymətlərə alınarsa, orta qiymətlə həyata keçirilir.

Həm boş, həm də içərisində maddi qiymətlilər olan qaytarılası və ya dəyişdiriləsi taralar (çəlləklər, bidonlar, yeşiklər, butulkalar və s.) müvafiq qrup və ya növə görə, mal satanın hesabında göstərilən qiymət üzrə uçota alınır.

Taraların uçotu, qorunması, qaytarılması, alınması, satılması, silinməsi və s. müvafiq normativ sənədlərlə tənzimlənir.

Material ehtiyatlarının uçota alınması üçün aşağıdakı hesablar təyin edilmişdir: 03 ¹li “Məhsullar və məmulatlar”, 04 ¹li “Avadanlıqlar, tikinti materialları və elmi tədqiqat işləri üçün materiallar”, 05 ¹li “Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar, 06 ¹li Materiallar və ərzaq məhsulları”.

 

03 ¹li Məhsullar və məmulatlar hesabı

 

Bu hesabda istehsalat (tədris) emalatxanalarının məmulatları, tədris-təcrübə və yardımçı kənd təsərrüfatlarının məhsulları, həmçinin çap məhsulları uçota alınır.

03 ¹li “Məhsullar və məmulatlar hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər”:

      030 ¹li “İstehsalat (tədris) emalatxanalarının məmulatları”;

      031 ¹li “Yardımçı (tədris) kənd təsərrüfatı məhsulları”.

      030 ¹li “İstehsalat (tədris) emalatxanalarının məmulatları” subhesablar istehsalat (tədris) emalatxanalarında hazırlanmış hazır məhsullar uçota alınır. Hazır məmulatlar və çap məhsulları onların hazırlanması üçün faktiki xərclərə görə faktiki maya dəyəri üzrə uçota alınır.

Hazır məmulatlar və çap məhsulları anbarda qəbul-təhvil aktı və ya digər mədaxil sənədləri əsasında mədaxil edilir. Hazır məhsullar mədaxil edildikcə onların məbləğlərinə 030 ¹li subhesabın debeti və 080 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

Satılmış məhsullar üzrə məbləğlər 030 ¹li subhesabın kreditində və 280 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

Hazır məmulatların və çap məhsullarının analitik uçotu Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f ¹1Q-də aparılır.

031 ¹li “Yardımçı kənd təsərrüfatı məhsulları” subhesabında tədris-təcrübə və yardımçı kənd təsərrüfatlarının məhsulları uçota alınır.

Tədris-təcrübə və yardımçı kənd təsərrüfatlarının məhsulları il ərzində plan qiymətləri üzrə uçota alınır. Məhsulun mədaxili zamanı 031 ¹li subhesəbın debeti və 081 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

Məhsulun satışı zamanı satılmış məhsulun plan maya dəyəri 031 ¹li subhesabın kreditindən 281 ¹li subhesabın debetinə silinir.

Təsərrüfatın öz ehtiyacları üçün ayrılmış məhsullar 031 ¹li subhesabdan 06 ¹li hesabın müvafiq subhesablarına silinir.

İllik hesabat kalkulyasiyalarının əsasında məhsulun plan maya dəyəri ilin sonunda faktiki maya dəyəri həcmində düzəldilir.

Əgər il ərzində kənd təsərrüfatı məhsullarının faktiki maya dəyəri plan maya dəyərindən artıq alınarsa, onda faktiki maya dəyəri ilə plan maya dəyəri arasındakı fərq məbləğinə satılmamış məhsul sahəsində 031 ¹li subhesabın debeti və 081 ¹li subhesabın krediti, satılmış məhsul sahəsində isə 281 ¹li subhesabın debeti və 081 ¹li subhesabın krediti üzrə əlavə mühasibat yazılışı verilir.

Əgər il ərzində kənd təsərrüfatı məhsullarının faktiki maya dəyəri plan maya dəyərindən aşağı alınarsa, faktiki maya dəyəri ilə plan maya dəyəri arasındakı fərq məbləğinə (qənaət edilmiş məbləğ) satılmamış məhsul sahəsində mənfi ədədlərlə (qırmızı qələmlə) 031 ¹li subhesabın debeti və 081 ¹li subhesabın krediti, satılmış məhsul sahəsində isə 281 ¹li subhesabın debeti və 081 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

Tədris-təcrübə və yardımçı kənd təsərrüfatları məhsullarının analitik uçotu Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f ¹1Q-də aparılır.

 

04 ¹li Avadanlıqlar, tikinti materialları və elmi tədqiqat işləri üçün materiallar hesabı

 

Bu hesabda kapital qoyuluşlarına ayrılmış büdcə və digər büdcədən-kənar vəsaitlər hesabına alınan quraşdırılası avadanlıqlar, elmi-tədqiqat işlərində, laboratoriya sınaqlarında uzun müddət istifadə edilən materiallar, təsərrüfat müqavilələri üzrə elmi-tədqiqat işləri üçün xüsusi avadanlıqlar uçota alınır.

04 ¹li “Avadanlıqlar, tikinti materialları və elmi tədqiqatlar üçün materiallar” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

 040 ¹li “Quraşdırılası avadanlıqlar”;

 041 ¹li “Əsaslı tikinti üçün tikinti materialları”;

 043 ¹li “Elmi tədqiqat işlərində və laborator sınaqlarında uzun müddət istifadə edilən materiallar”;

 044 ¹li “Təsərrüfat müqavilələri üzrə elmi-tədqiqat işləri üçün xüsusi avadanlıqlar” və başqaları.

040 ¹li “Quraşdırılası avadanlıqlar” subhesabında quraşdırılası tikinti konstruksiyaları və detallar uçota alınır. Onlara metal, dəmir-beton və taxta konstruksiyalar; bina və qurğuların blokları və yığım elementləri; qızdırıcı, ventilyasiyaedici, sanitar - texniki sistemlər üçün avadanlıqlar (qızdırıcı qazanlar, avadanlıqlar və s.) aiddir.

Bu subhesabda həmçinin quraşdırılası xarici və vətən avadanlıqları uçota alınır. Quraşdırılası avadanlıqlara yalnız hissələri quraşdırıldıqdan və özülə, yaxud bina və. qurğuların dayağına birləşdirildikdən sonra fəaliyyət göstərə bilən avadanlıqlar, həmçinin belə avadanlıqların ehtiyat hissələri aiddir. Bu zaman avadanlıqların tərkibinə nəzarət-ölçü cihazları və ya quraşdırılası avadanlıqların tərkibinə daxil olan digər cihazlar daxil edilir. Bu subhesabda həmçinin tikinti üçün zəruri olan digər maddi qiymətlilər uçota alınır.

Bu subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

041 ¹li “Əsaslı tikinti üçün tikinti materialları” subhesabında əsaslı tikinti üçün təyin olunmuş vəsaitlərin hesabına alınmış, tikinti-quraşdırma işlərində istifadə olunan tikinti materialları uçota alınır.

Tikinti materiallarına silikat materialları (sement, qum, çınqıl, əhəng, daş, kərpic); meşə materialları (mişar materialı, faner və s); tikinti metalı (dəmir, polad, mis təbəqələr və s); metal məmulatlar (mıx, qayka, bolt, dəmir məmulatı və s); sanitar-texniki materiallar (lülək (kran), mufta, üçlük (traynik) və s); elektrotexniki materiallar (kabel, lampa, patron, diyircəklər, məftil, sim, qoruyucu və s); kimyəvi boyaq materialları (kraska, əlif, tol və s.) və digər analoji materiallar aiddir.

Yardımçı kənd təsərrüfatında bu subhesabda bağların meyvə bağlarının, üzümlüklərin salınması üçün kapitalqoyuluşu hesabına alınmış əkin materialları uçota alınır.             

Tikinti materiallarının analitik uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f ¹ 1Q-də aparılır.

043 ¹li “Elmi tədqiqatlarda və laboratoriya sınaqlarında uzun müddət istifadə edilən materiallar” subhesabında anbardan laboratoriya, yaxud elmi-tədqiqat institutunun digər struktur bölmələrinə, ali məktəblərə elmi-tədqiqat işləri üçün alınan, bir neçə dəfə və ya uzunmüddətli istifadə olunan materiallar, həmçinin elmi tədqiqatların obyekti olan materiallar uçota alınır.

043 ¹li subhesabda uçota alınan materialların nomenklaturası idarənin rəhbəri tərəfindən müəyyən edilir.

Mədəniyyət idarələrində bu subhesabda anbardan incəsənət əsərlərin, muzey qiymətlilərinin və memarlıq abidələrinin bərpası və təmiri üçün alınmış qiymətli materiallar uçota alınır.

Anbardan alınmış materiallar 043 ¹li subhesabın debetində, 06 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

Göstərilmiş işlərin yerinə yetirilməsi üçün anbardan alınmış materiallar idarə üzrə əmrlə təyin edilmiş maddi-məsul şəxsin cavabdehliyində saxlanılmalıdır.

İstifadə edilmiş materialların hesabdan silinməsi idarə rəhbəri tərəfindən təsdiq edilmiş aktların və ya digər sənədlərin əsasında aparılır. İstifadə olunmuş materiallar 043 ¹li subhesabın kreditində və 08, 20, 21 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində əks etdirilir.

Mühasibatlıqda 043 ¹li subhesabın analitik uçotu maddi-məsul şəxslər üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f ¹1Q-də aparılır.

044 ¹li “Təsərrüfat müqavilələri üzrə elmi-tədqiqat işləri üçün xüsusi avadanlıqlar” subhesbında elmi-tədqiqat idarələrində və ali məktəblərdə təsərrüfat hesablı elmi-tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsi üçün sifarişçinin konkret mövzusu üzrə alınmış xüsusi avadanlıqlar onların elmi bölmələrə verilməsidir qədər uçota alınır.

Mövzu (müqavilə) üzrə təsərrüfat hesablı elmi-tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsi üçün alınmış avadanlıqlar 044 ¹li subhesabın debetində və 178 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Mövzu (müqavilə) üzrə işlərin yerİNƏ yetirilməsi üçün avadanlıqların anbardan elmi-tədqiqat bölmələrinə buraxılışı zamanı 044 ¹li subhesabın kreditində və 082 ¹li “Müqavilələr üzrə elmi-tədqiqat işlərinə məsrəflər” subhesabının debetində göstərilir və bu əşyalar 002 “Məsuliyyətli mühafizəyə qəbul edilmiş mal-material qiymətliləri” balansarxası hesabda uçota alınır.

Mövzu (müqavilə) üzrə işlər yerinə yetirildikdən sonra xüsusi avadanlıqlar sifarişçiyə qaytarılmadıqda və istifadəyə yararlı olduqda o zaman onlar mümkün istifadə qiyməti ilə qiymətləndirilir. Bu avadanlıqlar əsas vəsait kimi istifadə olunmaq üçün mədaxil edildikdə 01 ¹li “Əsas vəsaitlər” hesabının müvafiq subhesablarının debetində və 250 ¹li “Əsas vəsaitlərin fondu” subhesabının kreditində uçota alınır. Həmin avadanlıqlara köhnəlmə hesablandıqda 250 ¹li “Əsas vəsaitlərin fondu” subhesabının debetində və 020 ¹li “Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası)” subhesabının kreditində əks etdirilir. Belə avadanlıqlar mümkün istifadə qiymətlə azqiymətli və tezköhnələn əşyalar kimi istifadə edilmək üçün mədaxil edildikdə 07 ¹li “Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar” hesabının müvafiq subhesablarının debetində və 260 ¹li “Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların fondu” subhesabının kreditində uçota alınır. Bu cür avadanlıqlar materiallar kimi istifadə edilmək üçün mədaxil edildikdə 06 ¹li “Materiallsr və ərzaq məhsulları” hesabının müvafiq subhesablarının debetində və 140 ¹li “Büdcədən idarə xərcləri və başqa tədbirlər üçün maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar” subhesabının kreditində uçota alınır. Belə avadanlıqların dəyəri 002 ¹li “Məsuliyyətli mühafizəyə qəbul edilmiş mal-material qiymətliləri” adlı balansarxası hesaba silinir;

044 ¹li subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f ¹1Q-də maddi-məsul şəxslər üzrə aparılır.

 

05 ¹li “Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar” hesabı

 

Bu hesabda dəyərindən asılı olmayaraq bütün növ cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar, quşlar, ev dovşanları, xəzli heyvanlar, arı ailələri uçota alınır. Bu hesab yalnız yardımçı kənd təsərrüfatlarında tətbiq edilir.

Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar alınan zaman 050 subhesabın debeti və 111, 113, 178 ¹li müvafiq subhesabların krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

Təsərrüfatda nəsilvermə zamanı alınmış cavan heyvanlar (balalar) balalar olan günə tərtib edilmiş nəsilvermə aktı əsasında plan qiymətilə mədaxil edilərək, 050 ¹li subhesabın debeti və 081 ¹li və 400 ¹li (əgər yardımçı təsərrüfatda xərclərin uçotu 211 ¹li subhesabda aparılırsa) subhesabın krediti üzrə əks etdirilir.

Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar hər ay çəkilir və aktlaşdırılır (boy artımı ilə uçotu aparılan heyvanlardan başqa). Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanların çəki artımı faktiki maya dəyəri ilə onların əvvəlki çəkisinin üzərinə gəlir. Hesabat ayı ərzində artımın qiyməti artım vahidinin plan maya dəyəri üzrə müəyyən edilir. Boy artımı ilə uçota alınan cavan və kökəldilməkdə olan heyvanlar üzrə artımın dəyəri onların təsərrüfata daxil edildiyi gündən başlayaraq faktiki yem günləri ilə müəyyən edilir. Yəni hör bir növ və qrup cavan və kökəldilməkdə olan heyvana bir yem günündə verilən yemlərin plan məsrəflərinə uyğun hesablanaraq müəyyən edilir.

Çəki və ya boy artımı üzrə artım məbləğinə 050 ¹li subhesabın debeti və 081 və ya 400 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir,

Kökəldilmə başa çatdıqda gəsilmiş heyvanların dəyəri 050 ¹li subhesabın kreditindən silinir. Bu zaman alınmış məhsulun dəyəri akt əsasında plan qiymətləri ilə 031 ¹li subhesabın debeti üzrə mədaxil edilir. Kəsilmiş heyvanlarla alınmış məhsulların dəyərləri arasındakı fərq məbləğləri 050 ¹li subhesabla müxabirləşdirilməklə 400 və ya 081 ¹li subhesablarda əks etdirilir.

Cavan və kökəldilməkdə olan heyvanların tələfatına istehsalın itkisi kimi baxılır və onların dəyəri böyüdülmüş heyvanların maya dəyərinə aid edilir. Bu itkilər hesabat ili ərzində 050 ¹li subhesabın kreditindən 400 və ya 081 ¹li subhesabın debetinə silinir.

Maddi-məsul şəxslərin günahı nəticəsində heyvanların tələfatındən təsərrüfata dəyən zərərlər qanunla müəyyən edilmiş qaydada günahkar şəxslərdən alınır.

İlin sonunda 031 ¹li və 050 ¹li subhesablarda uçota alınan heyvandarlıq məhsullarının plan maya dəyəri ilə cavan və kökəldilməkdə olan heyvanların çəki artımının faktiki dəyəri arasındakı fərq (qənaət, yaxud artıq xərc) həmin fərq məbləği həcmində düzəldilir. Məhsulların plan maya dəyəri ilə faktiki maya dəyəri arasında müəyyən edilmiş fərq məbləğləri qənaətlə olduqda 031 ¹li və 050 ¹li subhesabların debetində və 081 ¹li, yaxud 400 ¹li subhesabların kreditində adi qələmlə əks etdirilir. Müqayisə zamanı artıq xərcə yol verildiyi aşkar edildikdə isə həmin yazılış qırmızı qələmlə aparılır.

Növbəti ildə sonrakı bəsləmə və kökəldilməyə verilən cavan heyvanlar, həmçinin hesabat ilində əsas sürüyə keçirilən cavan heyvanlar faktiki maya dəyəri üzrə qiymətləndirilir.

Cavan heyvanların analitik uçotu növü və yaş qrupu üzrə, kökəldilməkdə olan heyvanların analitik uçotu isə yalnız növü üzrə (1 Q ¹li Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartında) aparılır. Uçot heyvanların diri çəkisi, artma çəkisi, artımı haqqında məlumat almağı təmin etməlidir.

 

06 ¹li “Materiallar və ərzaq məhsulları” hesabı

 

Bu hesabda elmi, tədris və başqa məqsədlər üçün materiallar, ərzaq məhsulları, sarğı vəsaitləri, təsərrüfat materialları və dəftərxana ləvazimatları, yanacaq və sürtgü materialları, yemlər, taralar, yolda olan materiallar, maşın və avadanlıqların ehtiyat hissələri və sair materiallar uçota alınır.

06 “Materiallar və ərzaq məhsulları” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

060                        “Elmi, tədris və digər məqsədlər üçün materiallar” ;

061                        “Ərzaq məhsulları”;

062                        “Dərman və sarğı materialları”;

063                        “Təsərrüfat materialları və dəftərxana ləvazimatları”;

064                        “Yanacaq və sürtgü materialları”;

065                        “Yem və furaj”;

066                        “Tara”;

067                        “Sair materiallar”;

068                        “Yolda olan materiallar”;

069                        “Maşın və avadanlıqların ehtiyat hissələri və başqaları”.

060            ¹li “Elmi, tədris və digər məqsədlər üçün materiallar subhesabında” reaktivlər və kimyəvi maddələr, şüşə və kimyəvi qablar, metallar, elektrometallar və radiometallar, fotoləvazimatlar, tədris proqramlarının, vəsaitlərinin və elmi işlərin nəşri üçün kağız, tədris və elmi tədqiqat işləri üçün təcrübə altında olan heyvanlar və digər materiallar, həmçinin protezlər üçün işlədilən qiymətli və digər metallar uçota alınır.

Protezlər üçün işlədilən qiymətli metalların uçotu Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdırılmış şəkildə hazırladığı təlimata uyğun aparılır.

061 ¹li “Ərzaq məhsulları” subhesabında idarələrin xərclər smetalarının 1, 3, 4 “Ərzaq məhsullarının” alınması yarımmaddəsində nəzərdə tutulan təxsisatlar hesabına əldə edilən ərzaq məhsulları uçota alınır.

Ərzaq məhsullarının analitik uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçotu kartı f ¹ 1 Q-da aparılır.

Mühasib həmin kartdan birini yekun kartı edə bilər, yəni bütün analitik kartların bütün göstəricilərini ayrı-ayrılıqda toplayaraq yekun kartının eyni adlı göstəricilərində əks etdirə bilər. Yekun kartı özündə yalnız məbləğ uçotunu əks etdirir. Məhsullar çox müxtəlif çeşidlərdə , olduğu hallarda mühasib əlifba sırası ilə kartateka yarada bilər. Ərzaq məhsullarının da anbarda və istismarda uçotu materialların anbarda və istismarda uçotu kimi aparılır.

Ərzaq məhsullarının anbara mədaxili və anbardan məxarici ilk sənədlər əsasında memorial order f. ¹ 3MO və memorial order f. ¹ 4MO formalarında qruplaşdırılaraq yekunlaşdırılır və mühasibata hesabat verilir.

Bu hər bir maddi-məsul şəxs tərəfindən həyata keçirilir.

062 ¹li “Dərmanlar və sarğı materialları” subhesabında idarələrin (xəstəxanalarda, müalicə-profilaktik və müalicə-veterinar təşkilatlarda və digər idarələrdə) 1.3.2 Dərmanlar və sarğı ləvazimatlarının alınması yarımmaddəsində nəzərdə tutulan təxsisatlar hesabına əldə edilmiş tibbi ləvazimatlar, komponentlər, bakteriyalı preparatlar, zərdablar, vaksinlər, qan, sarğı materialları və başqa dərmanlar uçota alınır.

Mühasibatlıqda tibbi ləvazimatların və sarğı materiallarının uçotu Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdırılmış şəkildə Azərbaycan Respublikasının müvafiq nazirlikləri tərəfindən dərc edilən təlimatlara uyğun olaraq aparılır.

063 ¹li “Təsərrüfat materialları və dəftərxana ləvazimatları” subhesabında idarənin cari ehtiyacları üçün istifadə olunan təsərrüfat materialları və dəftərxana ləvazimatları (elektrik lampaları, sabun, şotka və s), cari və əsaslı təmir üçün müəyyən edilmiş tikinti materialları uçota alınır. Bu subhesabda həmçinin idarənin xərclər smetasında 1.3. “Sair materialların alınması və xidmətlərin haqqının ödənilməsi (1,3.2. və 1.3.4. yarımmaddələrindən başqa) köməkçi maddəsində və 4.3. maddəsində tibbi ləvazimatlar və sarğı materiallarının alınması üçün təxsisatlar nəzərdə tutulmuşdursa, həmin təxsisatlar hesabına əldə edilən tibbi ləvazimatlar və sarğı materialları da uçota alınır.

İdarələrdə alınmış və eyni zamanda cari ehtiyaclar üçün verilmiş dəftərxana ləvazimatlarını (kağız, karandaş, mürəkkəb və s), həmçinin tibbi materiallar və hazır dərmanların (qiymətli tibbi ləvazimatlardan başqa spirt, sarğı vasitələri və s. qiymətli tibbi ləvazimatlardan başqa) ümumi məbləği 063 ¹li subhesabda mədaxil və məxaric sənədləri üzrə əks etdirilərək faktiki xərclərə silinə bilər. Bu qiymətlilərin əldə edilməsini və alınmasını təsdiq edən sənədlərdə bu materialları alan şəxslərin imzası olmalıdır.

Maliyyə, mühasibat, statistika, vergi və digər sahələr üzrə hesabat blankları (formaları) ilkin uçot sənədləri (ciddi hesabat blankları kimi istifadə edilən ilkin uçot sənədlərindən başqa) və bu sahələrdə istifadə edilən qanunlar, təlimatlar, qaydalar və digər hüquqi normativ sənədlər anbardan istifadəçilərə istismara verildikdə anbardan verilən məxaric sənədləri əsasında faktiki xərclərə silinərək 20 və 21 ¹li sintetik hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 063 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Maliyyə hesabatı kimi istifadə olunan biletlərin, qəbzlərin, talonların, putyovkaların və onlara bərabər tutulan (müəssisələrin, idarələrin, təşkilatların maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətində əmtəə-pul dövriyyəsini özündə əks etdirən digər ilkin uçot sənədləri) digər sənədlər bu təlimatla deyil, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin başqa təlimatları və qaydaları əsasında uçotda əks etdirilir.

064 ¹li “Yanacaq və sürtgü Materialları” subhesabında anbarlarda, həmçinin bilavasitə maddi məsul Şəxslərdə olan bütün nov yanacaqlar və sürtgü materialları (odun, kömür, torf, benzin, ağ neft, mazut sürtgü yağları və b.) uçota alınır.

065 ¹li “Yemlər” subhesabında mal-qara və digər heyvanlar üçün quru ot, yulaf, yem və furajın digər növləri uçota alınır.

066 ¹li “Taralar” subhesabında boş, həm də içərisində maddi qiymətlilər olan dolu, həmçinin qaytarılası və dəyişdiriləsi taralar (çəlləklər, bidonlar, yeşiklər şüşə qablar, butulkalar və s.) uçota alınır.

067 ¹li “Sair materiallar” subhesabında toxumlar, gübrələr və digər materiallar uçota alınır. Bu subhesabda həmçinin idarələrdə büdcə vəsaiti hesabına saxlanılan işçi atlar olarsa, onlardan alınan bala heyvanlar (dayçalar) uçota alınır.

Bala heyvanlar alınmış qiyməti ilə mədaxil edilərək 067 ¹li subhesabın debeti və 140 və ya 230 ¹li subhesabın krediti üzrə əks etdirilir.

068 ¹li “Yolda olan materiallar” subhesabında idarələr tərəfindən ödənilmiş, başqa şəhərlərdən göndərilən, lakin ayın axırında anbara daxil olmayan materiallar uçota alınır. Bu subhesabda həmçinin mərkəzi təchizat və təsərrüfat xidməti qrupunun anbarına mədaxil edilmiş və idarələr üzrə bölüşdürülməmiş materiallar uçota alınır.

Bu subhesabda əks etdirilən məbləğ tərtib edilmiş lazımi sənədlərlə, xüsusilə yolda olan materiallar - yükün daxil olmamasına təsdiq edən stansiya və ya limanın ştampı olmaqla dəmir yolu və su nəqliyyatının qaiməsi ilə; mərkəzi təchizat və təsərrüfat xidməti qrupunun anbarında olan materiallar üzrə - müvafiq sənədlərlə təsdiq edilməlidir.

069 ¹li “Maşın və avadanlıqların ehtiyat hissələri” subhesabında maşınların (tibbi, elektron-hesablama və s), avadanlıqların, traktorların kombaynların, nəqliyyat vasitələrinin və təmiri və köhnəlmiş hissələrinin dəyişdirilməsi üçün müəyyən olunmuş ehtiyat hissələri (motorlar, avtomobil şinləri, təkərlər də daxil olmaqla kamerlər s.) uçota alınır.

Ehtiyat hissələrin analitik uçotu maddi-məsul şəxslər üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı F ¹. 1 Q-də aparılır. Köhnə (yararsız) ehtiyat hissələri təzəsi ilə əvəz edildikdə köhnələr hökmən anbara təhvil verilməlidir. Anbardar ilin sonunadək tullanmış köhnə (yararsız) ehtiyat hissələrini lazımi təkrar emal müəssisələrinə təhvil verməlidir.

Köhnə (yararsız) ehtiyat hissələri anbarda mədaxil qaimələri əsasında miqdar uçotu ilə uçota alınır. Mədaxil qaiməsinin bir surəti maddi-məsul şəxsə verilir. Maddi-məsul şəxs bərpa aktı ilə birlikdə həmin qaiməni mühasibata təqdim edir ki, köhnələr onun hesabından silinsin.

Alınmış materialların dəyərinə 06 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti və 09, 10, 11, 16, 17 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

Məsrəf edilmiş materialların dəyəri 06 ¹li hesabın müvafiq subhesabının kreditində və 08, 20, 21 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində əks etdirilir.

Materialların məsarifi müvafiq ilkin sənədlər əsasında memorial order F4MO qruplaşdırılaraq yekunlaşdırılır və mühasibata təhvil verilir.

Nazirliklərə və Baş İdarələrə icazə verilir ki, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdırılmış qaydada öz spesifikalarına uyğun hazırladıqları təlimat və ya uçot siyasəti əsasında öz mühasibat uçotunu qursun və idarə etsin.

 

BÖLMƏ 3. AZQİYMƏTLİ VƏ TEZKÖHNƏLƏN ƏŞYALAR

 

Bu bölmədə anbarda və istismarda olan bütün növ azqiymətli və tezköhnələn əşyaların mövcudluğu və hərəkəti uçota alınır.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların tərkibində aşağıdakılar uçota alınır:

07 ¹li “Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

a) Dəyərindən asılı olmayaraq xidmət müddəti bir ildən az olan əşyalar;

b) İstehsal (xidmət) prosesində bir dəfə iştirak edən, öz dəyərini tamamilə məhsulun (xidmətin) dəyərinə keçirən və bu prosesdə natural formasını saxlamayan sərvətlər;

v) Dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olmayaraq əsas vəsait sayılan kənd təsərrüfatı maşınlarından, alətlərindən, mexanikləşdirilmiş tikinti alətlərindən, işçi və məhsuldar heyvanlardan başqa xidmət müddətindən asılı olmayaraq vahidinin və dəstinin dəyəri 100 manatdan (bu hədd 01.01.96-cı ildən sonra alınanlar üçündür) aşağı olan əmək əşyaları;

q) Dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olmayaraq balıq ovu alətləri (trallar, bütün növ torlar və s);

d) Benzinmotorlu mişarlar, şaxdoğrayan maşınlar, çaylarda istifadə edilən axıtma trostları, mövsümi yollar, ağac daşıma üçün müvəqqəti asılma yollar, iki il müddətində istifadə etmək üçün meşələrdə olan müvəqqəti evlər, səyyar dartılıb aparılan qızdırıcı evlər, qazanxana məntəqələri və başqa müvəqqəti mövsümi xarakterli vəsaitlər (əmək vəsaitləri);

e) Dəyərindən asılı olmayaraq fərdi sifarişlərin, yaxud məmulatların seriyalı və kütləvi istehsalı üçün düzəldilmiş xüsusi mexanizmlər və alətlər;

ə) Vahidinin və ya dəstinin dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olmayaraq xüsusi geyimlər, ayaqqabılar, həmçinin yataq ləvazimatları;

j) Vahidinin və ya dəstinin dəyərindən və xidmət müddətindən asılı olmayaraq müəssisələrdə işçilərə verilən xüsusi geyim formaları, səhiyyə* maarif, əhalinin sosial müdafiəsi və başqa büdcə idarələrində verilən geyimlər və ayaqqabılar;

z) Dəyəri kompleks tikinti quraşdırma işlərinin maya dəyərinə üstəlik xərclər kimi daxil edilən müvəqqəti (titulsuz) xüsusi düzəldilmiş mexanizmlər, qurğular və s. (tituldan kənar) tikintilər;

k) Dəyərindən asılı olmayaraq kirayə vermək üçün təyin edilmiş əşyalar.

07 ¹li “Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

070 ¹li “Anbarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar”;

071 ¹li “İstismarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar”;

072                         ¹li “Anbarda olan yumşaq inventarlar (ağlar, geyimlər, ayaqqabılar və yataq ləvazimatları)”;

073                        ¹li “İstismarda olan yumşaq inventarlar (ağlar, geyimlər, ayaqqabılar və yataq ləvazimatları) və başqaları”;

070 ¹li “Anbarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar”  subhesabında onların dəyərindən asılı olmayaraq anbarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar uçota alınır.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar onların istifadəsindən asılı olaraq 070 ¹li subhesabın debeti və 09, 10, 11, 16, 17 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə əks etdirilir. Eyni zamanda 08, 20, 21 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 260 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

Vahidinin və dəstinin dəyəri əsas vəsaitlərin dəyərinin minimum həddinin limitinin (01.01.96-ci ildən 100 manat) 1/20 hissəsi daxilində olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar istismara buraxılarkən 070 ¹li subhesabın kreditinə və 260 ¹li subhesabın debetinə yazılır. Bu əşyaların uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçot şərti forma 1 Q-də hər bir maddi-məsul şəxs üzrə aparılır.

Vahidinin və dəstinin dəyəri əsas vəsaitlərin dəyərinin minimum həddinin limitinin (bu hədd 01.01.96-ci ildən 100 manat) 1/20 hissəsindən artıq olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar istismara buraxılarkən 071 ¹li subhesabın debetinə və 070 ¹li subhesabın kreditinə yazılır.

Anbarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyaların uçotu maddi-məsul şəxslər tərəfindən əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma 1 Q-də əşyaların adları və miqdarı üzrə aparılır. Bu əşyaların anbardan buraxılışı qiymətlilərin buraxılış tələbnaməsinə əsasən aparılır. Anbardan buraxılan zaman yumşaq inventarın üzərində idarənin, bölmənin adı, onların istismara verildiyi tarix göstərilməklə markalanır.

Mühasibatlıqda 070 ¹li subhesab üzrə analitik uçot maddi-məsul şəxslər üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma 1 Q-də əşyaların adı üzrə aparılır.

Mədaxil üzrə azqiymətli və tezköhnələn əşyalar uçot registrlərində mədaxil qaimələri əsasında əks etdirilir.

071 ¹li “İstismarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar” subhesabında istismarda olan azqiymətli və tezköhnələn əşyalar uçota alınır.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyaların hesabdan silinməsi onların tam köhnəlməsi zamanı. müvafiq nazirliklər (baş idarələr) tərəfindən digər hesabdan silinmə qaydaları müəyyən edilmədikdə, idarənin rəhbəri tərəfindən təsdiq edilmiş müvafiq aktlar əsasında aparılır.

Sınmış qabların hesabdan silinməsi üçün sınmış qabların qeydiyyatı jurnalı aparılır. Jurnalda yazılışlar müvafiq maddi-məsul şəxslər tərəfindən aparılır. Daimi fəaliyyət göstərən komissiya jurnalın düzgün aparılmasına nəzarət edir və hər rüb (hər ay) idarənin rəhbəri tərəfindən təsdiq olunan sınmış qabların hesabdan silinməsi üçün akt tərtib edir.

Sıradan (istismardan) çıxmış azqiymətli və tezköhnələn əşyalar silindikcə onların məbləğləri 071 ¹pi subhesabın kreditində və 260 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

071 ¹lı subhesab üzrə azqiymətli və tezköhnələn əşyaların analitik uçotu maddi-məsul şəxslər üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma 1Q-də aparılır.

“Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunun 14-cü maddəsinə uyğun olaraq idarələrdə, müəssisələrdə, təşkilatlarda və digər təsərrüfat subyektlərində əmlakın və öhdəliklərin inventarizasiyası aparılır. İnventarizasiyanını nəticələri inzentarizasiya cədvəllərində (f. ¹401-də) öz əksini tapır.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar istər anbarda istərsə də istismarda olduğu zaman onların analitik uçotu hör bir maddi məsul şəxs üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı f 1 Q-də aparılır.

Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar da anbardan istismara verildikdə qiymətlilərin buraxılış tələbnaməsi f ¹ 2Q (müəssisədaxili təsərrüfatlar, sexlər, şöbələr və s. təsərrüfat subyektləri) hör bir maddi-məsul şəxs tərəfindən doldurulur və müəssisə (idarə) rəhbərinin razılığı alındıqdan sonra anbara təhvil verilir. Anbardar bu tələbnamə əsasında qaimə F ¹5Q tərtib edir və tələb olunan əşyaları istismara buraxır. Təsərrüfat daxilində təkcə qiymətlilərin buraxılışı tələbnaməsi F ¹2 əsasında qaimə F ¹5 Q tərtib etmədən anbardan mal buraxılışına da icazə verilir. Bu zaman həmin tələbnamə 3 nüsxədə tərtib edilir (qələmlə və ya maşınlarda). Bu nüsxələrdən biri anbardarda, biri maddi-məsul şəxsdə və qalan o biri nüsxə mühasibatlıqda qalır.

072 ¹li “Anbarda olan yumşaq inventarlar (ağlar, geyimlər, ayaqqabılar və yataq ləvazimatları” subhesabında (səhiyyə, əhalinin sosial müdafiəsi, xalq təhsili və digər idarələrdə) uçota alınan əşyaların analitik uçotu hər bir maddi-məsul şəxslər üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma 1 Q-də əks etdirilir.

Bunları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1)   ağlar (köynəklər, xalatlar və s.);

2)   yataq ağları və ləvazimatları (döşəklər, yastıqlar, yorğanlar, döşək ağları, yorğan üzləri, yastıq üzləri, çarpayı örtüyü, yataq kisələri və b.);

3) xüsusi geyimlər Də daxil olmaqla paltar və üst geyimləri (kostyumlar, paltolar, plaşlar, yarımkürklər, donlar, koftalar, yubkalar, gödəkçələr, şalvarlar və s.);

4) xüsusi geyimlər və daxil olmaqla ayaqqabılar (uzunboğaz çəkmələr, yüngül çəkmələr və b.);

5) idman geyimi və ayaqqabıların (kostyumlar, çəkmələr və b.).

Göstərilmiş yumşaq inventarlar idarənin rəhbəri və mühasibatlığın işçisinin iştirakı ilə anbarın müdiri tərəfindən əşyanın xarici görünüşünü pozmamaq şərtilə İdarənin adını göstərməklə yuyulmayan rənglə xüsusi ştamp vasitəsilə markalanır, əşyaların istismara verilməsi zamanı isə əlavə olaraq onların anbardan buraxılması tarixi göstərilir.

Markalama ştampları idarənin rəhbəri və ya onun müavinində saxlanılmalıdır.

Ağlar, yataq ləvazimatları, geyim və ayaqqabılar alınıb anbara mədaxil edildikcə 072 ¹li subhesabın debeti və 09, 10, 11, 16, 17 ¹li hesablarının müvafiq subhesablarının krediti üzrə əks etdirilir. Eyni zamanda 20, 21 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 260 ¹li subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışları verilir.

Mühasibatlıqda 072 ¹li subhesab üzrə analitik uçot maddi-məsul şəxslər üzrə əmlakın (qiymətliləri) uçot kartı forma ¹ 1 Q-də aparılır.

Vahidinin və dəstinin dəyəri əsas vəsaitlərin dəyərinin minimum həddinin limitinin (bu hədd 01.01.96-ci ildən 100 manatdır) 1/20 hissəsi qədər azqiymətli və tezköhnələn əşyalar istismara verildikcə 072 ¹li subhesabın krediti və 260 ¹li subhesabın O debeti üzrə əks etdirilir.

Vahidinin və dəstinin dəyərİ Əsas vəsaitlərin dəyərinin minimum həddinin limitinin (bu NöDd 01.01.96-ci ildən 100 manatdır) 1/20 hissəsindən yuxarı olan İstismara verilmiş ağlar, yataq ləvazimatları, geyimlər və ayaqqabılar 073 ¹li subhesabın debetinə 072 ¹li subhesabın kreditinə yazılır.

Ağların, yataq ləvazimatlarının, geyimlərin və ayaqqabıların uçotu qaydası nazirlik və baş idarələrin təlimatları ilə təyin edilir.

073 ¹li “İstismarda olan yumşaq inventarlar (ağlar, geyimlər, ayaqqabılar və yataq ləvazimatları” subhesabında istismarda olan yumşaq inventarlar (ağlar, geyimlər, ayaqqabılar, yataq ləvazimatları və digər yumşaq inventarlar) uçota alınır.

Ağların, yataq ləvazimatlarının, geyimlərin, ayaqqabıların və digər yumşaq inventarların analitik uçotu maddi-məsul şəxslər üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹ 1 Q-də aparılır.

Yumşaq inventarların (ağların, geyimlərin, ayaqqabıların və yataq ləvazimatlarının) uçotu qaydaları “nazirliklər və baş idarələr tərəfindən hazırlanaraq Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdırılmış təlimata uyğun həyata keçirilir.

Yararsız vəziyyətə düşmüş ağlar, yataq ləvazimatları, geyimlər, ayaqqabılar və digər yumşaq inventarların hesabdan silinməsi əmlakın (qiymətlilərin) ləğvi aktı F ¹ 3Q əsasında həyata keçirilir.

İstismardan çıxmış ağların, yataq ləvazimatlarının, geyimlərin, ayaqqabıların və digər yumşaq inventarların məbləğləri 073 ¹li subhesabın kreditində və 260 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

 

BÖLMƏ 4. İSTEHSALAT VƏ BAŞQA MƏQSƏDLƏRƏ MƏSRƏFLƏR (XƏRCLƏR)

 

Bu bölmədə xüsusi vəsaitlər smetası üzrə planlaşdırılmış istehsalat (tədris) emalatxanalarının, tədris-təcrübə və yardımçı kənd təsərrüfatlarının və idarənin tabeliyində olan digər təsərrüfat subyektlərinin hazırladıqları məhsullar və məmulatlar üzrə məsrəflər, mətbəələrin çap məhsulları üzrə məsrəflər, idarə, müəssisə və təşkilatlarla bağlanmış müqavilələr üzrə yerinə yetirilən elmi-tədqiqat və konstruksiya-sınaq işləri üzrə məsrəflər, təcrübə qurğularının hazırlanması, həmçinin materialların hazırlanması və emalı üzrə məsrəflər, görülən iş və xidmətlər üzrə məsrəflər və digər istehsalata və başqa məqsədlərə məsrəflər (xərclər) uçota alınır.

Bu məsrəflərin uçota alınması üçün 08 ¹li “İstehsalata və başqa məqsədlərə məsrəflər” hesabı müəyyən edilmişdir.

İstehsalata məsrəflər müstəqim (birbaşa) və qeyri-müstəqim (dolayı-qaimə) xərcləri kimi iki yerə bölünür.

I.          Müstəqim (birbaşa) xərclərə material xərcləri, istehsalat fəhlələrinin, elmi işçilərin və b. əmək ödənişləri üzrə xərclər, enerji xərcləri və s. aiddir.

II.        Qeyri-müstəqim (dolayı-qaimə) xərclərə idarə heyətinin əmək ödənişləri üzrə məsrəflər, icarə. haqları, cari təmir və digər xərclər aiddir.

İstehsala və digər. məqsədlərə məsrəflər əsasən Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 111 saylı 16 avqust 1996-cı il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərinə daxil edilən xərclərin tərkibi haqqında əsasnamə”yə uyğun müəyyənləşdirilir.

Müstəqim (birbaşa) xərclər bilavasitə 08 ¹li “İstehsalatı və başqa məqsədlərə məsrəflər” hesabının müvafiq subhesablarında toplanır.

Qeyri-müstəqim (dolayı-qaimə) xərclər bir neçə kalkulyasiya obyektlərinin mövcudluğu zamanı əvvəlcədən 210 ¹li “Bölüşdürüləsi xərclər” subhesabında toplanır.

Qeyri-müstəqim (dolayı-qaimə) xərcləri bölüşdürülməsi istehsalat (tədris) emalatxanalarında və çap məhsullarının hazırlanmasında - hər ay tədris-təcrübə və yardımçı kənd təsərrüfatlarında isə - ilin sonunda həyata keçirilir. Konkret şəraitdən asılı olaraq qeyri-müstəqim qaimə xərclər istehsalat işçilərinin, elmi əməkdaşların və s. əmək haqlarına və ya artıq xərclənmiş materiallara və ya birbaşa məsrəflərin məcmusuna uyğun olaraq ayrı-ayrı məmulatlar, kənd təsərrüfatı məhsullarının növləri və ya istehsalat sahələri üzrə bölüşdürülür. Bu zaman qeyri-müstəqim qaimə xərclər 210 ¹li subhesabın kreditindən 08 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetinə silinir. Qeyri-müstəqim (dolayı-qaimə) xərclərin bölüşdürülməsi qaydaları müvafiq nazirliklər və baş idarələr tərəfindən müəyyən edilir.

08 ¹li “İstehsala və başqa məqsədlərə məsrəflər” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

080 “İstehsalat (tədris) emalatxanalarının məsrəfləri (xərcləri)”;

081 “Yardımçı kənd təsərrüfatlarına (tədrisə) məsrəflər (xərclər)”;

082 ““Müqavilələr üzrə elmi-tədqiqat işlərinə məsrəflər (xərclər)”“:

083 “Təcrübə-sınaq qurğularının hazırlanmasına məsrəflər (xərclər)”;

084 “Materialların hazırlanması və yenidən emalı üzrə məsrəflər (xərclər)” və başqaları.

080 ¹li “İstehsalat (tədris) emalatxanalarının məsrəfləri (xərcləri)” subhesabında istehsalat (tədris) emalatxanalarında hazırlanmış məmulatlar üzrə xərclər, mətbəələrdə çap məhsulları üzrə xərclər və göstərilmiş xidmətlərə görə məsrəflər uçota alınır.

080 ¹li subhesabın debetində məmulatların hazırlanması, çap məhsullarının nəşri və göstərilmiş xidmətlər üzrə bütün məsrəflər uçota alınır. Hazır məmulatların, çap məhsullarının buraxılışı və onların anbara təhvili zamanı 080 ¹li subhesabın kreditində və 080 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

Ödənişə təqdim edilmiş hesab-fakturalar üzrə göstərilmiş xidmətlərin faktiki maya dəyəri 280 ¹li subhesabın debetində və 080 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

080 ¹li subhesabın qalığı yalnız istehsalat prosesində olan məmulatlar üzrə bitməmiş istehsala məsrəflərin məbləğini əks etdirir. Bir qayda olaraq xidmətlər üzrə bitməmiş məsrəflərə əsl verilmir.

Buraxılmış məhsulun faktiki maya dəyərini müəyyənləşdirmək üçün məsrəflərin uçotunun məlumatları əsasında hesabat kalkulyasiyası tərtib edilir. Bu zaman hesabat dövrünün sonuna bitməmiş istehsala məsrəfləri çıxmaqla, verilmiş subhesab üzrə məsrəflərin ümumi məbləği buraxılmış məhsulun hər növünün vahidinin maya dəyəri müəyyənləşdirildikdən sonra hazır məmulatın növləri üzrə bölüşdürülür və beləliklə çeşidlər üzrə hər bir növ məhsulun (məmulatın) maya dəyəri müəyyən edilir.

Məsrəflərin analitik uçotu məmulatların növü və xərc maddələri üzrə aparılır.

081 ¹li “Yardımçı kənd təsərrüfatlarına (tədrisə) məsrəflər (xərclər)” subhesabında tədris-təcrübə yardımçı kənd təsərrüfatlarında məsrəflər uçota alınır. Məsrəflər təsərrüfatın sahələri (heyvandarlıq və əkinçilik) və onların işləri üzrə ayrı-ayrılıqda uçota alınır. Zəruri hallarda uçot ayrı-ayrı mədəni bitki üzrə (taxıl, tərəvəz, kartof və s.) təşkil edilə bilər. Heyvandarlıqda məsrəflər iribuynuzlu heyvanlar, qoyunçuluq, donuzçuluq və s, üzrə ayrılıqda uçota alınır.

İstehsalatın bütün məsrəfləri, həmçinin cavan heyvanların tələfatından dəyən itkilər 081 ¹li subhesabın debetinə aid edilir.

İl ərzində kənd təsərrüfatında məhsulların plan maya dəyəri (031 ¹li subhesab debetləşdirilməklə), həmçinin cavan heyvanların çəki və boy artımlarının plan maya dəyəri (050 ¹li subhesab debetləşdirilməklə) 081 ¹li subhesabın kreditinə aid edilir. İlin axırında 081 ¹li subhesabın kreditindən məhsulların plan maya dəyəri ilə faktiki maya dəyəri arasındakı fərq silinir. Bu fərqin bir hissəsi - satılmamış məhsullar üzrə 031 və 050 ¹li subhesabların debetinə və 081 ¹li subhesabın kreditinə yazılır. Satılmış məhsullar üzrə qalan hissə isə 281 ¹li subhesabın debetinə və 081 ¹li subhesabın kreditinə yazılır. Bu zaman artıq xərc müsbət ədədlərlə (adi rənglə), qənaət isə mənfi ədədlərlə (qırmızı rənglə) göstərilir,

Kənd təsərrüfatı Məhsullarının maya dəyərinin kalkulyasiya obyektləri müxtəlif mədəni bitkilər və heyvandarlığın əsas məhsullarının müxtəlif növləri hesab edilir.

Məhsulun faktiki maya dəyərini müəyyənləşdirmək üçün ilin sonunda kalkulyasiya hesabatı tərtib edilir. Tərkibində əkinçilik və heyvandarlıq sahələri olan yardımçı kənd təsərrüfatları üzrə əvvəl əkinçilik məhsullarının sonra isə heyvandarlıq məhsullarının maya dəyərinin kalkulyasının hesabatı tərtib edilir,

Əkinçilik məhsullarının maya dəyərinin kalkulyasiyasının hesabatının tərtibi zamanı məsrəfin ümumi məbləğindən hör mədəni bitkilər üzrə kələn ilin məhsulunun hesabına aparılmış məsrəflər (payız səpini, payız şumu, giləmeyvəliklər və üzümlüklər üzrə xərclər) ayrılır. Bu məsrəflər bitməmiş istehsal kimi 081 ¹li subhesab üzrə gələn ilə keçir. Məsrəfin digər qalan məbləği hər mədəni bitkinin (arpa, buğda və s), həmçinin əlavə məhsulun faktiki maya dəyəri müəyyənləşdirildikdən sonra mədəni bitkilər üzrə bölüşdürülür.

 Əkinçilik və heyvandarlıq məhsullarının vahidinin faktiki maya dəyəri faktiki məsrəfin ümumi məbləğinin əkinçilik və ya hevandarlıqdan alınmış məhsulun miqdarına bölmək yolu ilə müəyyənləşdirilir.

Kartof, tərəvəz, dənli və digər mədəni bitkilərin (ötən illərin xərcləri də daxil olmaqla) yetişdirilməsi ilə bağlı məsrəfin ümumi məbləği ayrı-ayrı dənli bitkilər üzrə bu məhsulun buraxılış qiymətləri və ya plan maya dəyərinə uyğun olaraq bölüşdürülür.

Məsrəflərin analitİk uçotu çoxqraflı kartalarda kənd təsərrüfatının hər mədəni bitkisinin və ya hər heyvan qrupu üzrə aparılır.

082 ¹li “Müqavilələr üzrə elmi-tədqiqat işlərinə məsrəflər (xərclər)” subhesabında idarə, müəssisə və təşkilatlarla bağlanmış müqavilələr üzrə elmi-tədqiqat və konstruksiya işlərinin yerinə yetirilməsi üzrə məsrəflər uçota alınır.

Müqavilələr bağlanarkən mövzunun (işin) yerinə yetirilməsi ilə bağlı bütün xərclər, həmçinin İşin aparılması üçün zəruri olan xüsusi avadanlıqların alınması üçün Məsrəflər işin dəyərinə aid edilir. Təsərrüfat müqaviləli elmi-tədqiqat və konstruksiya işlərinin yerinə yetirilməsi üçün alınmıŞ xüsusi avadanlıqlar bitməmiş istehsalatın məsrəflərinin tərkibində (082 ¹li subhesabın debeti üzrə) uçota alınır.

Elmi-tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsi üzrə bütün məsrəflər 082 ¹li subhesabın kreditində 082 ¹li subhesab üzrə qalıq ilin sonunda başa çatmamış işlər üzrə ola bilər.

Yerinə yetirilmiş və sifarişçilərə təhvil verilmiş elmi-tədqiqat işlərinin faktiki dəyəri 080 ¹li subhesabın kreditindən 282 ¹li subhesabın debetinə silinir.

Elmi-tədqiqat və konstruksiya işləri üzrə məsrəflərin analitik uçotu çoxqraflı kartalarda mövzular və xərc maddələri üzrə aparılır. Kartların başlığında mövzunun tam adlı, nömrəsi, şifrəsi, yerinə yetirilmə müddəti və s. göstərilir.

083 ¹li “Təcrübə-sınaq qurğularının hazırlanması üzrə məsrəflər (xərclər) subhesabında büdcə işləri üzrə elmi-tədqiqat işlərinin aparılması üçün müxtəlif təcrübə-sınaq qurğularının (qurğular, maşın və cihaz nümunələri, təcrübələr üçün stendlər və s.) hazırlanmasına məsrəflər uçota alınır. Bu qurğuların hazırlanması ilə bağlı məsrəflər 083 ¹li subhesabın debetinə aid edilməklə 01, 04, 06, 07 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditlərində əks etdirilir. İdarənin rəhbəri tərəfindən təsdiq edilmiş akta uyğun olaraq qəbul edilmiş eksperimental qurğuların hazırlanması üzrə faktikİ Məsrəflər 083 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir, hazırlanmış eksperimental qurğular 013 ¹li və 071 ¹li müvafiq subhesablara mədaxil edilir. Əgər iş başa çatdıqdan sonra qurğu mədaxil edilmirsə, sökülərsə, o zaman akt tərtib edilir və sökülmədən alınmış materiallar, cihazlar, qurğular və s. mümkün istifadə qiyməti üzrə mədaxil edilir.

Eksperimental qurğuların hazırlanması üzrə analitik uçot çoxqraflı kartalarda hər eksperimental qurğu üzrə aparılır.

084 ¹li “Materialların hazırlanması və yenidən emalı üzrə məsrəflər (xərclər)” subhesabında materialların təsərrüfat üsulu ilə (paltarların tikilməsi, yanacağın tədarükü, tərəvəzin hazırlanması və s.) hazırlanması və yenidən emalı üzrə əməliyyatlar uçota alınır. Bu subhesabda hazırlanmış və yenidən emal edilmiş materialların maya dəyəri göstərilir. Materialların hazırlanması və yenidən emalı ilə əlaqədar bütün xərclər (həmçinin daşınma, saxlanılma və s. üzrə xərclər) 084 ¹li subhesabın debetinə aid edilir.

Bu və ya digər material növünün hazırlanması ya yenidən emalı başa çatdırıldıqdan sonra alınan yeni qiymətlilər üzrə məsrəflər aktla müəyyənləşdirilir və müvafiq şəxslər tərəfindən imzalanır. Akt idarənin rəhbəri tərəfindən təsdiq edilir və müvafiq hesablar üzrə alınmış material qiymətlilərinin mədaxili və ya hesabdan silinməsi üçün əsas sayılır.

Hazırlanmış və yenidən emal edilmiş materialların analitik uçotu çoxqraflı kartalarda onların hər bir növü üzrə aparılır.

 

BÖLMƏ 5. PUL VƏSAİTLƏRİ

 

Bu bölmənin hesablarında idarələrdə və mərkəzi mühasibatlıqlarda idarələrin xərcləri üçün alınmış kreditlər, həmçinin kassa və bank hesablarında olan pul vəsaitlərinin hərəkəti, akkreditivlər, limitləşdirilmiş çek kitabları, maliyyə qoyuluşları yolda olan pul vəsaitləri və digər pul sənədləri uçota alınır.

Büdcə vəsaiti hesabına idarələrin və tədbirlərin maliyyələşdirilməsi və istifadəsi müəyyən edilmiş qaydada dəyişikliklər nəzərə alınmaqla təsdiq edilmiş illik smeta xərclərinin rüblük bölgüsü üzrə təyinatına ciddi nəzarət etməklə həyata keçirilir (əgər maliyyələşmənin başqa qaydaları nəzərdə tutulmayıbsa).

 

09 ¹li “Respublika büdcəsi üzrə cari hesab” hesabı

 

Bu hesabda respublika büdcəsindən maliyyələşən idarələrin pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır. Nazirlik və baş idarələrin, eləcə də tabeçiliklərində olan idarələrin saxlanılmasına büdcədən ayrılan təxsisatlar 0401002, 0401003 formalı ödəmə tapşırıqları ilə həyata keçirilir. Baş təxsisat sərəncamçıları tərəfindən ödəmə tapşırıqlarına əsasən büdcə vəsaitləri tabeliklərində olan təşkilatların bank müəssisələrində açılan cari büdcə hesablarına köçürülür (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatına uyğun).

Hesabat ayından sonra planlı xərclərin maliyyələşməsi zamanı nazirlik baş idarələr tərəfindən faktiki sərf edilmiş vəsaitlər barədə aylıq hesabatların məlumatları nəzərə alınır.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi nazirlik və baş idarələrə, zəruri hallarda isə idarələrə vaxtlı-vaxtında pul vəsaitlərinin ayrılmasını, eləcə də onların təyinatı üzrə düzgün istifadəsini yoxlayır. Azərbaycan Respublikasının Bankları və xəzinədarlıq sistemi büdcə vəsaitlərinin uçotu üçün açılmış cari hesablar üzrə büdcə vəsaitlərinin vaxtlı-vaxtında, düzgün təyinatı üzrə köçürülməsinə cavabdehlik daşıyırlar.

09 ¹li hesab üzrə qalıq bank müəssisələrinin cari hesablarındakı təxsisat qalıqlarına uyğun gəlməlidir. Cari büdcə hesabları üzrə yazılışların düzgünlüyünü yoxlamaq üçün bank müəssisələri tərəfindən idarələrə və mərkəzləşdirilmiş mühasibatlıqlara ayın axırıncı iş gününə şəxsi hesabdan çıxarış və ona əlavə edilmiş sənədlər təqdim edilir. Beləliklə düzgün üzləşmə arayışı tərtib edilərək kredit sərəncamçıları tərəfindən təsdiq edilir və vaxtında banka təqdim edilir (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına uyğun).

İdarələrin cari büdcə hesablarında vəsaitlərin hərəkəti üzrə əməliyyatların uçotu memorial order ¹ 2-də aparılır. İdarəyə bir neçə cari büdcə hesabı açıldığı hallarda memorial orderlərə 2-a, 2-b 2-v, 2-q nömrələri verilməklə hər bir büdcə hesabı üzrə ayrıca olaraq tərtib edilir (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına uyğun).

Alınmış vəsaitlərin analitik uçotu 1 BM ¹li “Büdcədən maliyyələşmə kitabında” maddələr üzrə aparılır. Bu həm kassa xərclərinin (kassa. xərcləri dedikdə və ya xəzinədarlıq tərəfindən cari büdcə hesablarından nağd, eləcə də nağdsız ödəniş yolu ilə verilmiş bütü məbləğlər nəzərdə tutulur), həm də faktiki xərclərin bölmələr və maddələr üzrə analitik uçotu aparılır.

İdarənin bir neçə cari büdcə hesabı olduğu hallarda pul vəsaitlərinin, kassa və faktiki xərcləri hərəkətinin uçotu hər bir hesab üzrə ayrı-ayrılıqda aparılır.

09 “Respublika büdcəsi üzrə cari hesab” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

090 “Tabeçiliyindəki təşkilatlara və başqa tədbirlərə köçürmək üçün respublika büdcəsinin idarə xərcləri üzrə cari hesabı”

093 “Kapital qoyuluşu üzrə respublika büdcəsinin cari hesabı”

096 “Başqa (sair) büdcələr hesabına cari hesab” və başqaları.

Bu subhesabların debetinə kassa xərclərinin bərpasına yönəldilən alınmış vəsaitlər üzrə məbləğlər, kreditinə isə müvafiq məqsədlərə xərclənmiş büdcə vəsaitləri və qaytarılmış vəsaitlərin məbləği yazılır.

Baş təxsisat sərəncamçılarından alınmış vəsaitlərin məbləğinə 090, 093 və 096 ¹li subhesabların debeti və 23, 14 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

Kassa xərclərinin bərpası üçün daxil olmuş məbləğlər 090, 093, 096 ¹li subhesabların debetinə və kassa, hesablaşmalar, təhtəlhesab şəxslər və s. hesabların müvafiq subhesablarının kreditinə yazılır. Çek və ödəmə tapşırığı üzrə götürülmüş vəsaitlərin məbləği 090, 093 və 096 ¹li subhesabların kreditində və kassa, hesablaşmalar, material və s. hesabların müvafiq subhesablarının debetində əks etdirilir. Baş təxsisatçılar tərəfindən maliyyələşmələr geri çağırıldıqda 090, 093 və 096 ¹li subhesabların krediti üzrə və 23 və ]a 14 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir,

090 ¹li “Tabeçiliyindəki təşkilatlara və başqa tədbirlərə köçürmək üçün respublika büdcəsinin idarə-xərcləri üzrə cari hesabı” subhesabında nazirlik, baş idarə, idarə və mərkəzi mühasibatlıqlarIn mərkəzi aparatının saxlanması və mərkəzləşdirilmiş tədbirlər üzrə xərclər üçün tabe müəssisələrə keçirilən və orada istifadə edilən vəsaitlər uçota alınır.

093 ¹li “Kapital qoyuluşu üzrə respublika büdcəsinin cari hesabı” subhesabında kapital qoyuluşlarının və digər tədbirlərin (əgər kapital qoyuluşlarının uçotu xərc smetasının yerinə yetirilməsi üzrə vahid balansda həyata keçirilərsə) maliyyələşdirilməsi məqsədilə büdcə vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

096 ¹li “Başqa (sair) büdcələr hesabına cari hesab” subhesabında digər büdcələr hesabına maliyyələşdirilən xərclər üçün idarənin aldığı vəsaitlərin hərəkəti uçota alınır.

 

10 ¹li Yerli büdcələr üzrə cari hesab hesabı

 

Bu hesabda Naxçıvan Muxtar respublikasının büdcəsindən və yerli büdcələrdən maliyyələşən müəssisələrin, eləcə də kənd, qəsəbə və şəhər (rayon tabeçiliyində olan şəhərlərin) büdcələrinin cari hesablarında olan pul vəsaitləri uçota alınır.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi və maliyyə orqanları tərəfindən büdcədə nəzərdə tutulan təxsisat həcmində pul vəsaitləri müəyyən olunmuş qaydada sonradan edilən dəyişikliklər nəzərə alınmaqla baş təxsisat sərəncamçılarının cari büdcə vəsaitləri hesablarına köçürülür (xəzinədarlıq-tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına

Bank müəssisələrində baş təxsisat sərəncamçılarına Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsi və yerli büdcələr üzrə ayrı-ayrılıqda cari hesablar açılır (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına uyğun):

a) müəssisənin xərclərinə;

b) mərkəzi mühasibatlıqlar tərəfindən xidmət göstərilən idarələrin xərclərinə, eləcə də mərkəzi mühasibatlıqların saxlanmasına, nazirlik və baş idarələrin tabeçiliyində olan təşkilatların saxlanmasına; mərkəzləşdirilmiş tədbirlər üzrə xərclərə;

v) kapital qoyuluşlarının maliyyələşdirilməsinə.

Baş təxsisat sərəncamçıları tabeçiliklərində olan idarələrə 0401002, 0401003 ¹li ödəniş tapşırığı ilə pul vəsaitlərinin köçürülməsini həyata keçirirlər. Vəsaitlərin qaytarılması həmin formalı ödəniş tapşırıqlarına əsasən həyata keçirilir.

İdarələr tərəfindən aşağıdakı cari hesablar açılır:

a)       müəssisənin xərclərinə;

b)      kapital qoyuluşlarının maliyyələşdirilməsinə.

Müəssisələrin cari hesablarından vəsaitlərin köçürülməsi bu hesablarda olan qalıqlar həcmində həyata keçirilir.

10 ¹li hesab üzrə qalıq bank müəssisələrində olan cari hesablardakı qalığa uyğun gəlməlidir. Cari hesablar üzrə yazılışların düzgünlüyünü yoxlamaq üçün bank, şəxsi hesablar üzrə bank çıxarışları və onlara əlavə edilmiş sənədləri müəssisə ilə razılaşdırılmış müddətdə (ayı son iş günündən gec olmayaraq) onlara verir və ya göndərir. Müəssisələr isə qalıqların düzgünlüyünü üzləşmə arayışı ilə təsdiq edib banka qaytarırlar (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına uyğun).

Müəssisənin cari hesablarında ilin axırına qalan vəsaitlərin qalığı hesablardan silinməyərək yeni hesabat ilinə keçirilir (əgər qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulmayıbsa, növbəti maliyyələşmə zamanı bu qalıqlar nəzərə alınır).

İdarələrin cari büdcə hesablarında vəsaitlərin hərəkəti üzrə əməliyyatları uçotu memorial order ¹ 2-də aparılır. İdarəyə bir neçə cari büdcə hesabı açıldığı hallarda memorial orderlərə 2-a, 2-6, 2-v, 2-q nömrələri verilməklə hər bir büdcə hesabı üzrə ayrıca olaraq tərtib edilir (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına uyğun).

Alınmış vəsaitlərin analitik uçotu 1 BM ¹li “Büdcədən maliyyələşmə kitabında” maddələr üzrə aparılır. Bu həm kassa xərclərinin (kassa xərcləri dedikdə bank idarələri və ya xəzinədarlıq tərəfindən cari büdcə hesablarından nağd, eləcə də nəğdsız ödəniş yolu ilə verilmiş bütün məbləğlər nəzərdə tutulur), həm də faktiki xərclərin bölmələr və maddələr üzrə analitik uçotu aparılır.

Mərkəzi mühasibatlıqlar xidmət etdikləri. xüsusi smetaya malik büdcə idarələrində təxsisatların istifadəsinə operativ nəzarət etmək məqsədilə hər bir idarə üzrə, eləcə də ayrı-ayrı smeta maddələri üzrə kassa xərclərinə nəzarət vərəqələri apara bilər.

10 ¹li “Yerli büdcə lor üzrə cari hesab” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

100 “İdarə xərcləri üçün cari hesab”

101 “Tabeçiliyindəki təşkilatlara və başqa tədbirlərə köçürmək üçün cari hesab”

103 “Kapital qoyuluşlarının cari hesabı”

105 “Yerli büdcələr hesabına pensiya və müavinətlərin ödənilməsi üçün cari hesab”        

107     “Kənd, qəsəbə və rayon tabeliyindəki şəhər büdcələri üzrə cari hesab”

108     “Kənd, qəsəbə və rayon tabeliyindəki şəhər büdcə lori hesabına kapital qoyuluşunun maliyyələşdirilməsi üzrə cari hesab”

Müəssisələrin cari hesabına maliyyələşmə daxil olarkən müvafiq olaraq 100, 101, 103 ¹li subhesabların debetinə, 230, 140, 143 ¹li subhesabların kreditinə mühasibat yazılışı verilir.

Baş təxsisat sərəncamçıları tabeliklərində olan kredit sərəncamçılarına vəsait köçürülərkən müvafiq olaraq 101, 103 ¹li subhesabların kreditinə, 140 və 143 ¹li subhesabların debetinə mühasibat yazılışı verilir.

İlkin sənədlər əsasında pul vəsaitləri istifadə edilərkən müvafiq cari hesabların kreditinə və müvafiq olaraq xərc” material, hesablaşma, kassa və s. hesabların debetinə mühasibat yazılışı verilir.

Kassa xərclərinin bərpası üçün pul vəsaitləri daxil olarkən 10 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetinə və 12, 16, 17 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditinə mühasibat yazılışı verilir.

100     ¹li “İdarə xərcləri üçün cari hesab” subhesabında baş kredit sərəncamçılarının idarəsinin saxlanması üçün onların sərəncamına verilmiş vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

101     ¹li “Tabeçiliyindəki təşkilatlara və başqa tədbirlərə köçürmək üçün cari hesab” subhesabında mərkəzi mühasibatlığın xərcləri və onların xidmət göstərdiyi müəssisələrin saxlanması üçün, həmçinin mərkəzləşdirilmiş tədbirlər üzrə xərclər üçün tabeçiliyindəki təşkilatlara köçürülmək məqsədilə baş təxsisat sərəncamçısına daxil olan büdcənin pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

103 ¹li “Kapital qoyuluşunun maliyyələşdirilməsi üzrə cari hesab” subhesabında kapital qoyuluşunun maliyyələşməsinə ayrılan vəsaitlərin hərəkəti uçota alınır.

105 ¹li “Yerli büdcələr hesabına pensiya və müavinətlərin ödənilməsi üzrə cari hesab” subhesabında müavinət və pensiya ödənişləri üzrə xərclər üçün şəhər və rayon əhalinin sosial müdafiəsi mərkəzlərinin öz baş idarələrindən respublika, muxtar respublika və Yerli büdcələr hesabına aldıqları pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

107 ¹li “Kənd, qəsəbə və rayon tabeçiliyindəki şəhər büdcələri üzrə cari hesab” subhesabında bank idarələrinin cari hesablarında olan kənd, qəsəbə və rayon tabeçiliyindəki şəhər büdcələrinin vəsaitləri uçota alınır.

108 ¹li “Kənd qəsəbə və rayon tabeçiliyindəki şəhər büdcələri hesabına kapital qoyuluşunun maliyyələşməsi üzrə cari hesab” subhesabında kapital qoyuluşları üzrə xərclərin ödənilməsi üçün bank müəssisələrindəki cari hesaba köçürülmüş kənd, qəsəbə və rayon tabeçiliyindəki şəhər büdcələrinin vəsaitləri uçota alınır (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığı təlimatlarına uyğun).

 

11 ¹li “Büdcədənkənar vəsaitlər üzrə cari hesab hesabı”

hesabı

 

Büdcədən maliyyələşən idarələr büdcə vəsaitlərindən başqa büdcədənkənar vəsaitlərə də malik ola bilərlər. Büdcədənkənar vəsaitlər eyni zamanda büdcə vəsaitləri olduqları bank idarələrinin ayrı-ayrı cari hesablarında saxlanılır. İdarəyə xüsusi vəsaitlərin bütün növləri üçün bir cari hesab, bütün növ tapşırıqlar üçün bir “Tapşırıqlar üzrə məbləğlər” cari hesabı və digər büdcədənkənar vəsaitlər üzrə bir cari hesab açılır. Mühasibat uçotunun mərkəzləşdirildiyi hallarda bütün xidmət göstərilək idarələrə xüsusi vəsaitlərin uçotu üçün, tapşırıqlar üzrə məbləğlər və digər büdcədənkənar vəsaitlərin uçotu üçün bir cari hesab açılır.

Yeni təsərrüfatçılıq şəraitinə keçmiş idarələrə xidmət göstərən mərkəzi mühasibatlıqları olan idarəetmə orqanlarında və mühasibat uçotunu sərbəst təşkil edən digər idarələrdə cari büdcə hesablarından başqa hesablaşma hesabı açılır və bu hesabda büdcə vəsaitləri, eləcə də təşkilatlara və əhaliyə göstərilmiş pullu xidmətlər və digər mədaxil-mallar uçota alınır.

Bank müəssisələri büdcədənkənar vəsaitlər üzrə cari hesabdan, hesablaşma və valyuta hesablarından çıxarışları qüvvədə olan qaydalara uyğun olaraq razılaşdırılmış müddətlərdə, hesab üzrə hərəkət olan ayın axırıncı iş günündən gec olmayaraq hesabın sahibinə təqdim edir.

11 ¹li “Büdcədənkənar vəsaitlər üzrə cari hesab” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

110  “Tapşırıqlar üzrə məbləğinin cari hesabı”

111  Xüsusi vəsaitlər üzrə cari hesab”

112    “Sair büdcədənkənar vəsaitlər üzrə cari hesab”

113    “Hesablaşma hesabı”

114    “Büdcədənkənar fondlar üzrə hesab”

115      “Sosial Müdafiə Fondunun vəsaitləri hesabın pensiya və posobiyaların (müavinətlərin) ödənilməsi üzrə cari hesab”

118  “Valyuta Hesabı”

110 ¹li “Tapşırıqlar üzrə məbləğlərin cari hesabısubhesabında idarənin digər idarə və təşkilatlardan tapşırıqların yerinə yetirilməsi üçün: (tədris müəssisələrində təhsilini bitirdikdən sonra iş yerinə təyinat almış gənc mütəxəssislərlə hesablaşmalar, tikinti, mütəxəssisə, kolxoz və sovxozun tədris müəssisələrinə göndərdiyi tələbə və şagirdlərin təqaüdünün ödənilməsi, qiyabi təhsil alan tələbələrə metodiki ədəbiyyat və dərs ləvazimatlarının alınması üçün, mərkəzləşdirilmiş qaydada mühasibat uçotu və hesabatı üzrə sənədlərin (blankların əldə edilməsi üçün) alınmış vəsaitlər uçota alınır. Bu subhesabda həmçinin aşağıdakı daxilolmalar uçota alınır:

-   idarə və təşkilatların işçilərinə müəyyən olunmuş qaydada mükafatların ödənilməsi və birdəfəlik yardım göstərilməsi üçün nazirlik və baş idarələrin, həmçinin büdcə idarələrinin cari hesabına daxil olan vəsaitlər;

-   qüvvədə olan qanunvericiliyə görə idarə və təşkilatların işçilərinin mükafatlandırılması fondunun yaradılması üçün büdcədən maliyyələşən elmi-tədqiqat müəssisələrinin cari hesablarına daxil olan vəsaitlər;

-   qara və əlvan dəmir qırıntısı toplanması, digər növ təkrar emaldan olan xammalın, baramanın və yeyinti tullantısının toplanmasına görə idarələrin (şöbələrin) cari hesablarına daxil olan vəsaitlər;

- şagirdlərin müəssisə və təşkilatlarda qazandıqları və şagird kollektivinin qərarı ilə mərkəzi mühasibatlıqların və mühasibat uçotu mərkəzləşdirilməyən ayrı-ayrı məktəblərin cari hesablarına köçürülmüş vəsaitlər;

- xalq təhsili şöbələrinin (idarələrinin) cari hesabına məktəblərin saxlanması üçün rayon (şəhər) maliyyə orqanları (şöbələri) tərəfindən köçürülən, büdcə üzrə xərclərdən qənaət hesabına daxil olmuş vəsaitlər və müəssisələr, kolxozlar” sovxozlar, həmkarlar təşkilatları və digər təşkilatlar tərəfindən hamiliyə götürülmüş ümumtəhsil məktəblərinin dərslik fondunun yaradılmasına ayırdıqları vəsaitlər;

- yeni təsərrüfatçılıq şəraitinə keçirilməmiş büdcə idarələrinin sərəncamında qalan və fəaliyyət göstəricilərinin yerinə yetirilməsi şəraitində sosial və istehsal ehtiyaclarına yönəldilən smeta üzrə qənaət məbləğləri.

Müəssisənin sərəncamında qalan smeta üzrə qənaət məbləğləri 110 ¹li subhesabın debetində, 240 və 246 ¹li subhesabların kreditində uçota alınır.

- Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin ayrı-ayrı göstərişləri ilə nəzərdə tutulmuş digər daxilolmalar.

Müəssisə, tikinti, kolxoz və sovxozlar tərəfindən tədris müəssisələrinə göndərilən tələbə və şagirdlərin təqaüdünün ödənilməsi üçün, həmçinin gənc mütəxəssislərlə Hesablaşmalar üçün baş təşkilatın razılığı ilə bank idarələrində ali və orta ixtisas tədris müəssisələri tərəfindən “Tapşırıqlar üzrə məbləğlər” cari hesabı açılır (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına uyğun).

İdarənin ərizəsinə əsasın mühüm işlərin yerinə yetirilməsinə görə idarə işçilərinə mükafat ödənilməsi və birdəfəlik yardım göstərilməsinə görə, elmi-tədqiqat işləri üzrə fond yaradılması və mükafat ödənilməsi üçün daxil olmuş vəsaitlərə görə “Tapşırıqlar üzrə məbləğlər” cari hesabı açılır. Ərizədə hökumətin müvafiq qərarına və ya mükafatlandırma haqqında qüvvədə olan əsasnaməyə istinad edilir.

Tapşırıqların yerinə yetirilməsi üçün, eləcə də qara və əlvan metal qırıntısının toplanması, digər növ təkrar emala yararlı olan xammalın toplanması və təhvil verilməsi, şagirdlərin qazandıqları vəsait hesabına dərslik fondunun yaradılması üçün cari hesaba daxil olan məbləğlər 110 ¹li subhesabın debetində və 176 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Birdəfəlik yardım və mükafat ödənişləri üçün daxil olan məbləğlər 110 ¹li subhesabın debetində və 240 ¹li subhesabın kreditində qeydə alınır.

Tapşırıqlar yerinə yetirilərkən xərclənmiş məbləğlər və geri qaytarılmış istifadə olunmamış məbləğlər 110 ¹li subhesabın kreditində, 176 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

Baş təxsisat sərəncamçılarının büdcə hesablarından, eləcə də işçilərin mükafatlandırılması fondunun təşkili və birdəfəlik yardım göstərilməsi üçün idarə və təşkilatların hesablaşma hesabından “Tapşırıqlar üzrə məbləğlər” cari hesabına köçürülən məbləğlər 110 ¹li subhesabın debetində, 240 ¹li subhesabın kreditində göstərilir.

Baş təxsisat sərəncamçıları tərəfindən idarənin sərəncamına mükafat ödənişləri məqsədilə köçürülən məbləğlər 110 ¹li subhesabın kreditində, 240 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

Baş təxsisat sərəncamçıları tərəfindən büdcə vəsaitləri hesabına yerinə yetirilən elmi-tədqiqat işləri üzrə maddi maraq fondunun formalaşması üçün elmi-tədqiqat idarələrinin “Tapşırıqlar üzrə məbləğlər” cari hesabına daxil olmuş məbləğlər 110 ¹li subhesabın debetində və 140 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda 200 ¹li subhesabın debetində və 240 ¹li subhesabın kreditində əks olunmaqla ikinci mühasibat yazılışı tərtib edilir.

Ödənilmiş mükafat və birdəfəlik yardım məbləğləri 110 və ya 120 ¹li subhesabların kreditində və 240 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

110 ¹li subhesabın analitik uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q də aparılır.

111 ¹li “Xüsusi vəsaitlər üzrə cari hesab” subhesabında xüsusi vəsaitlər smetasının yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar əməliyyatlar üzrə pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır.

Eləcə də bu subhesabda aşağıdakılar uçota alınır:

-    ümumtəhsil fondunun yaradılması üçün büdcədən, kolxozlardan, kooperativ, həmkarlar və digər təşkilatlardan daxil olmuş vəsaitlər;

-    günü uzadılmış məktəblərdə və məktəb nəzdindəki internatlarda uşaqların yedizdirilməsi üçün daxil olmuş vəsaitlər;

-    ali və orta ixtisas təhsil müəssisələrinin və elmi-tədqiqat idarələrinin maddi-texniki bazasının genişləndirilməsi və möhkəmləndirilməsinə yönəldilən vəsaitlər;

-    Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi sisteminin büdcədən maliyyələşən mədəni-maarif idarələrinin maddi-maraq fondunun vəsaitləri;

-    qüvvədə olan qanunvericiliyə müvafiq olaraq daxil olmuş digər vəsaitlər.

Bank idarələrində xüsusi vəsaitlər üzrə cari hesablar xüsusi vəsaitlər smetasının təsdiqi haqqında arayışa əsasən açılır.

Cari hesabların fəaliyyət müddətinin növbəti ildə artırılması xüsusi vəsait smetalarının təsdiqi haqqında arayışa əsasən həyata keçirilir.

Xüsusi vəsaitlərin təsdiqi haqqında arayış aşağıdakı qaydada verilir:

- Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi və Naxçıvan Muxtar Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən müvafiq nazirlik və baş idarələrə sərəncamlarında olan xüsusi vəsait smetaları üzrə;

-    nazirlik və baş idarələr tərəfindən - bilavasitə onlara tabe olan idarələrə;

-    muxtar respublika, muxtar vilayət, şəhər, rayon maliyyə orqanları tərəfindən bilavasitə onların sərəncamlarında olan xüsusi vəsaitlərin smetası üzrə inzibati idarələrə (şöbələrə). Bu zaman mühasibat uçotu mərkəzi mühasibatlıqlarda aparılan idarələr üçün xüsusi vəsait smeta-larının təsdiqi haqqında arayış mərkəzi mühasibatlıqlar təşkil olunan inzibati idarələr (şöbələr) tərəfindən verilir;

- baş idarələr tərəfindən - bilavasitə nazirlik, baş idarə və idarələrə tabe olmayan idarələrə.

Xüsusi vəsait smetasının təsdiqi haqqında arayış bir təqvim ili müddətinə verilir.

Cari hesaba daxil olmuş məbləğlər 111 ¹li subhesabın debeti və 03, 05, 10, 12, 13, 16, 17, 28, 40 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının krediti üzrə əks etdirilir.

Büdcə idarələrimdə cari hesabdan nağdsız hesablaşma yolu ilə ödənilmiş və kassaya nağd daxil olmuş məbləğlər 111 ¹li subhesabın krediti üzrə əks etdirilir. Bu zaman 04, 06, 08, 12, 13, 16, 17 və 21 ¹li hesabların müvafiq subhesabların debetlədir.

Gəlirlərin xərclərdən artıq gəlməsi ilə cari hesabdan büdcə gəlirinə köçürülmüş məbləğlər 400 ¹li subhesabın debetinə aid edilir.

112 ¹li “Sair büdcə döngələr vəsaitlər üzrə cari hesab” subhesabında idarənin cari hesabına daxil olan və qaytarılana qədər saxlanılan və ya məqsədli təyinatı üzrə istifadə edilən müxtəlif büdcədənkənar məbləğlər əks etdirilir.

Bu subhesabda qismən aşağıdakılar uçota alınır:

-     müvəqqəti olaraq büdcə idarələrinin sərəncamına daxil olan və müəyyən şərtlər üzrə qaytarılası depozit məbləğlər;

-     müəyyən olunmuş plandan artıq kadr hazırlığı və ixtisasartırma məqsədilə texniki-peşə tədris müəssisələrinə daxil olan vəsaitlər;

-     ayrı-ayrı nazirlik (baş idarə) və onların tabeçiliklərində olan büdcə idarələrinə qanunla müəyyən olunmuş qaydada xüsusi formalı geyim üçün hesablaşmalar üzrə daxil olmuş vəsaitlər;

- birlik, idarə və təşkilatlar tərəfindən inzibati orqanlara verdikləri və xüsusi “Əlavə maliyyə ehtiyatları fondu” hesabına köçürülən vəsaitlər;

- qüvvədə olan qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər daxilolmalar.

112      ¹li subhesabın analitik uçotu büdcədənkənar vəsaitlərin ayrı-ayrı növləri üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q-də aparılır.

113      ¹li “Hesablaşma hesabı” subhesabında yeni təsərrüfatçılıq şəraitinə keçmiş idarə və təşkilatlarda büdcə vəsaitləri; müəssisə, təşkilat və əhaliyə göstərilmiş pullu xidmətdən kələn gəlirlər və digər daxil olmalar uçota alınır. Vəsaitlərin daxil olması 113 ¹li subhesabın debeti və 270 ¹li subhesabın krediti üzrə, məqsədli daxilolmalar isə 240, 241, 246, 249, 271 ¹li subhesabların krediti üzrə əks etdirilir. İdarə və təşkilatlarda müqavilə üzrə iş və xidmətlərin yerinə yetirilməsi zamanı sifarişçidən daxil olan məbləğlər 113 ¹li subhesabın debeti, 157 ¹li subhesabın krediti üzrə əks etdirilir.

Bu hesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır,

114            ¹li “Büdcədənkənar fondlar üzrə cari hesab” subhesabında yerli orqanların büdcədənkənar fondları uçota alınır. Büdcədənkənar fondlara daxil olmuş məbləğlər 114 ¹li subhesabın debeti, 272 ¹li subhesabın krediti üzrə əks etdirilir.

Bu hesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q-də aparılır.

115 ¹li “Sosial Müdafiə Fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiyaların (müavinətlərin) ödənilməsi üzrə cari hesab” subhesabında pensiya və müavinət ödənişləri üçün əhalinin sosial müdafiəsi orqanlarına köçürülən Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə fondunun vəsaitləri uçota alınır.

118 ¹li “Valyuta Hesabı” subhesabında bank idarələrinin valyuta hesablarında olan xarici valyuta vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır. Büdcə vəsaitləri və büdcədənkənar vəsaitlər hesabına bank idarələrindən alınmış valyutalar 118 ¹li subhesabın debeti və 090, 100, 101, 112 və 113 ¹li subhesabların krediti üzrə əks etdirilir. Yerinə yetirilmiş iş və xidmətlərə görə daxil olmuş valyutalar 118 ¹li subhesabın debeti və 238, 270, 249, 246, 178, 240, 241, 400 ¹li subhesabların krediti üzrə əks etdirilir (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatlarına uyğun).

Valyuta hesabındakı qalıq üzrə müsbət məzənnə fərqinin məbləği 118 ¹li subhesabın debeti və 230, 140, 238, 270, 249, 246, 240, 241, 400 ¹li subhesabların krediti üzrə əks etdirilir, mənfi məzənnə fərqinin məbləği isə bu subhesablar üzrə “storno” üsulu ilə rəsmiləşdirilir.

Banklardan nağd şəkildə alınmış xarici valyuta məbləğləri 118 ¹li subhesabın kreditində və 120 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

Nağd şəkildə xarici valyutanın mədaxili və məxaricinin uçotu ayrıca tərtib olunmuş kassa kitabında aparılır.

118 ¹li subhesab üzrə pul vəsaitlərinin hərəkətinin uçotu müvafiq xarici valyutada pul vəsaitlərinin saxlanması üçün bank müəssisələrində açılan hər bir hesab üzrə manat, qəpik örtüyü ilə birlikdə aparılır. Əməliyyatların analitik uçotu isə hər bir valyuta üzrə Əmlakın ( qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

 

12 ¹li “Kassa” hesabı

 

120 ¹li “Kassa” subhesabında idarələrin və ya mərkəzi mühasibatlıqların kassalarında olan pul vəsaitlərinin mövcudluğu və hərəkəti uçota alınır.

Bank idarələrindən nağd-pul vəsaitlərinin alınması üçün çek bir qayda olaraq kassirin və ya onu əvəz edən şəxsin adına yazılır.

Bir neçə bölməsi olan idarələrdə və ya mərkəzi mühasibatlıqların xidmət etdiyi idarələrdə əmək haqqının, müvəqqəti iş qabiliyyətini itirdiyinə görə müavinətlərin, təqaüdlərin, pensiyaların və başqa ödənişlərin verilməsi müəssisə rəhbərinin yazılı sərəncamına əsasən kassirdən başqa müəyyən şəxslərə de həvalə edilə bilər. Bu zaman həmin şəxslərlə tam maddi məsuliyyət barədə yazılı müqavilə bağlanılmalıdır. Kassir tərəfindən maddi məsul şəxslərə verilən nağd pul vəsaitlərinin uçotu müvafiq çoxqrafalı kitabda aparılır.

Xidmət göstərilən idarələr uzaqda yerləşdiyindən ödəmə və ya hesab ödəmə cədvəlləri məsul şəxslər tərəfindən mərkəzi mühasibatlıqlara 3 gün müddətində qaytarıla bilmədiyi hallarda əmək haqqının ödənişi təhtəlhesab şəxslər tərəfindən həyata keçirilməlidir. Belə hallarda əmək haqqı ödənişləri üçün zəruri olan məbləğ Kassadan kassa məxaric orderi üzrə təhtəlhesab şəxsə verilir və 160 ¹li subhesaba aid edilir.

Ştat üzrə kassir vəzifəsi nəzərdə tutulmayan idarələrdə və mərkəzi mühasibatlıqlarda fəhlə və qulluqçulara əmək haqqının və xırda təsərrüfat xərclərinin ödənişləri idarə üzrə rəsmiləşdirilmiş əmrə əsasən təhtəlhesab şəxs vasitəsilə həyata keçirilir. Bu zaman bank müəssisələrindən nağd pul vəsaitlərinin alınması üçün çek bu şəxslərin adına yazılır.

Pul vəsaitləri kassaya daxil olduqda 120 ¹li subhesabın debeti üzrə, ödənildikdə isə krediti üzrə əks etdirilir.

İdarələrdə kassa əməliyyatlarının analitik uçotu kassa mədaxil orderlərində, kassa məxaric orderlərində və kassa kitabında aparılır.

Kassir tərəfindən kassa kitabında pul vəsaitlərinin mədaxili və ya məxarici haqqında yazılışlar hər bir kassa orderi və ya onu əvəz edən sənəd üzrə əməliyyat baş verdikdən dərhal sonra həyata keçirilməlidir.

Hər iş gününün sonunda kassir gün ərzində əməliyyatların yekununu hesablayaraq, növbəti iş gününün əvvəlinə kassada olan pul vəsaitlərinin qalığını çıxarır və mühasibatlığa mədaxil və məxaric sənədləri ilə birlikdə kassa hesablarının surətini (gün ərzində kassa kitabında yazılışların sürətini) təqdim edir.

Təqdim edilin kassa hesabatı mühasibatlıqda yoxlanılaraq, onun əsasında hər gün kassa əməliyyatları üzrə yığım cədvəlində (memorial order 1) və digər analitik uçot registrlərində yazılışlar aparılır.

 

13 ¹li “Sair pul vəsaitləri” hesabı

 

Bu hesabda akkreditivlərdəki, limitləşdirilmiş çek kitabçalarındakı və digər pul sənədlərindəki pul vəsaitləri uçota alınır.

Bu hesaba aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

130              “Akkreditivlər”

131    “Limitləşdirilmiş çek kitabçaları”

132    “Pul sənədləri”

133    “ Yolda olan pul vəsaitləri”

134    “Maliyyə qoyuluşları” və başqaları

130 ¹li “Akkreditivlər” subhesabında satılmış material qiymətlilərinə, görülmüş işlərə və göstərilmiş xidmətlərə görə malsatanlarla müqavilələr üzrə tələb olunan akkreditiv məbləğlər uçota alınır.

Akkreditivlər büdcə vəsaitləri hesabına olduğu kimi büdcədənkənar vəsaitlər hesabına da tələb oluna bilər.

Akkreditivlərin rəsmiləşdirilməsi qaydası və onların fəaliyyət müddəti Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən edilir.

Tələb olunan akkreditiv məbləğləri 130 ¹li subhesabın debetində, müvafiq büdcə hesablarının və cari hesabların kreditində əks etdirilir.

İstifadə edilmiş akkreditiv məbləğlərinə 130 ¹li subhesabın krediti, müvafiq subhesabların debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

İstifadə edilməmiş akkreditiv məbləğləri müvafiq büdcə və ya 09, 10, 11 ¹li cari hesablara köçürülür.

130     ¹li subhesabın analitik uçotu hər bir tələb olunan akkreditiv üzrə Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır,

131     ¹li “Limitləşdirilmiş çek kitabçaları” subhesabında alınmış mal, görülmüş iş və göstərilmiş xidmətlərə görə limitləşdirilmiş çek kitabçaları üzrə hesablaşmalar üçün deponentləşdirilmiş məbləğlər uçota alınır, İdarə və ya mərkəzi mühasibatlıq limitləşdirilmiş çek kitabçaları əldə etmək üçün bank idarələrinə 0401002 ¹li ödəmə tapşırığı 80 limitləşdirilmiş çek kitabçaları alınması barədə ərizə təqdim etməlidir. Limitləşdirilmiş çek kitabçaları üzrə deponentləşdirilmiş məbləğlər büdcə təsnifatının müvafiq xərc bölmələri və maddələri üzrə kassa xərcləri kimi uçota alınır. Çek kitabçasının istifadə edilməmiş limit məbləği cari büdcə hesabına köçürülərkən uçotda büdcə təsnifatının müvafiq bölmələri üzrə kassa xərclərinin bərpası kimi əks etdirilir.

Limitləşdirilmiş kitabçanın çekləri idarənin rəhbəri və ya baş mühasibi tərəfindən imzalanmalıdır. Mal-material qiymətliləri yerində alınarkən malın alınması üçün etibarnamə verilən vəzifəli şəxsə çeki imzalamağa icazə verilir. Vəzifəli şəxsin çeki imzalaması hüququ və mal alınması üçün tələb olunan məbləğ etibarnamədə qeyd edilir. İdarənin vəzifəli şəxsi tərəfindən etibarnaməyə əsasən çek imzalanarkən çekdə imzadan əvvəl “Etibarnamə əsasında” qeydi edilməlidir”

Limitləşdirilmiş kitabçalardan çek mal satana malın buraxılması və ya xidmət göstərilməsi ilə eyni vaxtda verilir. Çek üzrə hansı təşkilata, hansı hesab və ya onu əvəz edən sənəd üzrə köçürülən məbləğlər mütləq çekdə göstərilməlidir.

131 ¹li subhesab üzrə analitik uçot limitləşdirilmiş kitabçalardan çek ilə hesablaşmalar üzrə yığım cədvəlində aparılır. Yığım cədvəlində yazılışlar əməliyyatlar başa çatdıqca, sənədlərin mühasibatlığa daxil olduğu günün növbəti günündən gec olmayaraq hər bir sənəd (ödəmə tapşırığı, hesab-faktura, çek) üzrə həyata keçirilir. Hər ayın əvvəlində yığım cədvəlindən keçmiş ayın istifadə olunmamış limitinin qalığı ayın əvvəlinə keçirilir. Limitləşdirilmiş çek kitabçaları üzrə deponentləşdirilmiş məbləğlər 131 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir. Alınmış material qiymətliləri üçün çek üzrə ödənilmiş məbləğlər 131 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq subhesabların debetində əks etdirilir. Ayın sonunda. yekun hesablanır və ayın sonuna sərbəst limit qalığı çıxarılır. Bu qalıq limitləşdirilmiş çek kitabçaları üzrə limit qalığına uyğun gəlməlidir.

Yığım cədvəli üzrə yekunlar “Baş jurnal”a yazılır. Çek kitabçası üzrə istifadə edilməmiş limit qalığı bank idarəsindəki cari büdcə hesabına qaytarıldığı hallarda, “Baş Jurnal”a yazılışlar bu məbləğləri nəzərə almaqla araşdırılır və həyata keçirilir.

132 “Pul sənədləri” subhesabında müxtəlif pul sənədləri: benzin və yağ, ərzaq məhsulları və s. üçün ödənilmiş talonlar, istirahət evləri, sanatoriya, turist bazalarına ödənilmiş göndəriş vərəqələri, poçt köçür-mələrinə, poçt markalarına, dövlət rüsumu markalarının alınmasına bildirişlər, istiqraz vərəqələri (xəstələr tərəfindən saxlanmaq üçün verilən və s), əmək kitabçalarının blankları və onlara əlavələr və s. uçota alınır.

Belə sənədlərin kassaya qəbul edilməsi və kassadan verilməsi üzərində “fond” möhürü vurulan kassa orderləri ilə rəsmiləşdirilir və ya qırmızı karandaşla əl ilə bu cür yazılış edilir.

Bu əməliyyatların uçotu pul vəsaitləri üzrə əməliyyatlardan ayrı aparılır.

132      ¹li “Pul vəsaitləri” subhesabında uçota alınanların hərəkəti üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

133      ¹li “Yolda olan pul vəsaitləri” subhesabında yolda olan pul vəsaitlərinin hərəkəti uçota alınır. Bu subhesabda baş təxsisat sərəncamçılarının köçürdüyü, ancaq idarənin növbəti ayda aldıqları pul vəsaitləri uçota alınır.

Kənd və qəsəbə nümayəndəlikləri bu subhesabda bank idarələri tərəfindən ayın son günlərində köçürülmüş və növbəti ayda kənd və qəsəbə nümayəndəliklərinin cari hesablarına daxil olmuş gəlirləri uçota alır.

134 ¹li “Maliyyə qoyuluşları” subhesabında büdcədən maliyyələşən idarə və təşkilatların büdcədənkənar vəsaitləri hesabına həyata keçirilən bank depozitlərindəki pul (investisiya) qoyuluşlarının, qiymətli kağızlarının, dövlət və yerli faizli istiqrazlarının hərəkəti uçota alınır. Bu zaman bank depozitləri, faizli səhmlər və qiymətli kağızlar 134 ¹li subhesabın debetində və 111, 112, 113, 118 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilir.

Alınmış qiymətli kağızların dəyərinin ödənişi zaman, onların alış dəyəri ilə nominal dəyəri arasında fərq yaranarsa, o zaman səhmdarlar alış və nominal dəyərləri arasındakı məbləğ fərqini hesabdan silir və ya əlavə hesablayır. Alış dəyərinin nominal dəyərdən artıq olduğu hallarda fərq 410 ¹li subhesabın debeti və 134 ¹li subhesabın krediti, nominal dəyərin alış dəyərindən artıq olduğu hallarda isə bu fərq 134 ¹li subhesabın debetində və 410 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Maliyyə qoyuluşları üzrə gəlirlər daxil olduqda 111, 112, 113 118 ¹li subhesabların debetində və 410 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Nominal dəyəri ilə səhmlərin və digər qiymətli kağızların satışı və ödənişi (alışı) üzrə məbləğlər cari və hesablaşma hesablarını debetində və 134 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir və onların nominal dəyərindən artıq məbləğlər isə 410 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

410 ¹li “Mənfəət və zərərlər” subhesabı müvafiq fondlara silinmək yolu ilə bağlanılır.

134 ¹li subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q-də aparılır.

 

BÖLMƏ 6. MALİYYƏLƏŞMƏLƏR ÜZRƏ İDARƏDAXİLİ HESABLAŞMALAR.

 

14 ¹li “Maliyyələşmələr üzrə idarədaxili hesablaşmalar” hesabında baş təxsisat sərəncamçıları ilə onların tabeçiliyindəki təşkilatlar arasında smeta xərclərinin büdcədən maliyyələşməsi üzrə hesablaşmalar uçota alınır.

Bu hesabda aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

140 “İdarələrin və başqa tədbirlərin xərcləri üçün büdcədən maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar”;

142 “Başqa (sair) büdcələr hesabına maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar”;

143 “Kapital qoyuluşlarının büdcədən maliyyələşdirilməsi üzrə hesablaşmalar”.

Bu subhesablar həm baş təxsisat sərəncamçıları, həm də aşağı təxsisat sərəncamçıları tərəfindən tətbiq olunur.

Aşağı təxsisat sərəncamçıları bu subhesabların krediti üzrə baş təxsisat sərəncamçılarından alınmış maliyyələşmə məbləğlərini, həmçinin maliyyələşməni artıran digər məbləğləri əks etdirirlər.

Göstərilən subhesabların debeti üzrə il ərzində həyata keçirilən xərc məbləğləri, baş təxsisat sərəncamçısının göstərişinə əsasən maliyyələşməni azaldan məbləğlər, aşkara çıxarılmış əskik gəlmələr və idarə hesabına aid edilən digər silinmələr əks etdirilir.

Baş təxsisat sərəncamçıları 14 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debeti üzrə tabeçilikdə olan idarələrin və mərkəzləşdirilmiş tədbirlərin maliyyələşməsini və smeta üzrə idarələrin xərc məbləğlərini, krediti üzrə isə tabeçiliklərdəki idarələrin maliyyələşməni azaldan və tabeçilikdəki təxsisat sərəncamçıları tərəfindən il ərzində edilən xərcləri əks etdirirlər.

140 ¹li “İdarələrin və başqa tədbirlərin xərcləri üçün büdcədən maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar” subhesabında baş kredit sərəncamçıları tərəfindən açılmış büdcədən maliyyələşmə məbləğləri, həmçinin digər əməliyyatlar üzrə artan və azalan maliyyə məbləğləri əks etdirilir.

142 ¹li “Başqa (sair) büdcələr hesabına maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar” subhesabında başqa büdcələr hesabına ayrı-ayrı tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün alınmış maliyyələşmə məbləğləri göstərilir.

143 ¹li “Kapital qoyuluşunun büdcədən maliyyələşdirilməsi üzrə hesablaşmalar” subhesabında büdcə hesabına, kapital qoyuluşlarının və digər tədbirlərin maliyyələşdirilməsi üzrə məbləğlər uçota alınır.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət büdcəsindən və digər yerli büdcələrdən maliyyələşən baş təxsisat sərəncamçıları tərəfindən tabeliklərindəki idarələrin maliyyələşməsi üzrə xərclərin uçotu hər bir idarə üzrə ayrı-ayrılıqda aparılır.

Büdcədən maliyyələşmələr və onun istifadəsi hər bir maddə üzrə büdcədən maliyyəşmələr kitabında uçota alınır.

Baş idarələr tərəfindən icmal balans hazırlanarkən tabeçiliklərindəki təxsisat sərəncamçılarının blanklarında olan 140, 142, 143 ¹li subhesablar üzrə qalıq məbləğləri baş təxsisat sərəncamçısı tərəfindən qarşılıqlı əvəz edilir (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatına uyğun).

 

BÖLMƏ 7. HESABLAŞMALAR

 

Bu bölmədə hesab planı üzrə 15 ¹li “Yerinə yetirilən işlərə, göstərilən xidmətlərə görə malsatan və podratçılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar” adlı sintetik hesabı bütün subhesabları üzrə nəzərdə tutulan hesablaşmalar, 16 ¹li “Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar” adlı sintetik hesabın eyniadlı subhesəbı üzrə hesablaşmalar, 17 ¹li “Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar” adlı sintetik hesabın bütün subhesabları üzrə nəzərdə tutulan hesablaşmalar, 18 ¹li “Fəhlə 88 qulluqçularla və təqaüdçülərlə hesablaşmalar” adlı sintetik hesabın bütün subhesabları üzrə nəzərdə tutulan hesablaşmalar, 19 ¹li “Pensiya posobiya (müavinət) ödəncləri ilə əlaqədar müəssisələrlə hesablaşmalar” adlı sintetik Hesabın bütün subhesabları üzrə nəzərdə tutulan hesablaşmalar və digər növ hesablaşmalar üzrə mühasibat uçotunun aparılması qaydaları ümumi şəkildə açıqlanır.

Alınmış mallara görülmüş işlərə, göstərilmiş xidmətlərə görə malsatanlarla, podratçılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar bir qayda olaraq bank idarələri vasitəsi ilə həyata keçirilir (xəzinədarlıq tətbiq edilən sahələrdə xəzinədarlığın təlimatına uyqun).

Büdcədən maliyyələşən idarələr bir birinə həmçinin təsərrüfat təşkilatlarına və digər müəssisələrə kömək məqsədi üçün qaytarılmaq şərti ilə köçürəcəkləri avanslara Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi icazə verdikdən sonra həyata keçirə bilərlər.

Mühasibat uçotu haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununun 22-ci maddəsinin 6-cı bəndinə uyğun olaraq iddia müddəti keçmiş kreditor və deponent borc məbləğləri Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyində başqa hallar nəzərdə tutulmadıqda Dövlət büdcəsinə köçürülür.

Büdcədən və büdcədənkənar fondlardan alınmış borclar və (müqavilədə nəzərdə tutulmuş vaxt ərzində geri qaytarılmadıqda) vaxtı keçmiş borclar və kreditlər və hesaba alınsa da həmin borclar və kreditlər hökmən alındığı büdcəyə və ya büdcədənkənar fonda qaytarılmalıdır.

Belə borclar və kreditlər vaxtı keçdikdən sonra da alındığı mənbələr üzrə uzun müddətə geri qaytarılmazsa o zaman günahkar şəxslər qüvvədə olan qanunlarla cəzalandırılır.

Material qiymətlilərindən əskikgəlmələr və itkilər üzrə borclar, həmçinin sair ümidsiz borclar mühasibat uçotu haqqında Azərbaycan Respublikası qanununa uyğun qaydada maliyyələşmənin və fondların azaldılmasına silinir. Bu borcların alınması imkanına nəzarət etmək üçün silinmə tarixindən başlayaraq beş il müddətində 05 ¹li balansarxası hesabda saxlanılır.

15 ¹li “Yerinə yetirilmiş işlərə və göstərilən xidmətlərə görə malsatan və podratçılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar” adlı sintetik hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

150 “Malsatan və podratçılarla hesablaşmalar”;

152 “Büdcə tematikaları üzrə işlənmiş konstruksiya-sınaq işlərinin hissə-hissə ödənilməsi üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar”;

153 “Büdcədənkənar vəsaitlər üzrə görülən iş və xidmətlərə görə sifarişçilərlə hesablaşmalar”;

154    “Ödəniləsi elmi-tədqiqat işləri üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar”;

155    “Elmi-tədqiqat işləri üçün avanslar üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar”;

156    “Təsərrüfat müqaviləli işlərin yerinə yetirilməsi üçün icraçıların cəlb edilməsi üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar”;

157    “Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar”;                                                                 

158    “Əhaliyə kompensasiya ödənişləri üzrə hesablaşmalar”;

159    “Tibbi sığorta üzrə hesablaşmalar”.

150 ¹li “Malsatan və podratçılarla hesablaşmalar” subhesabında kapital qoyuluşları hesabına alınan tikinti materialları, konstruksiya və detallara, quraşdırılası avadanlıqlara görə malsatanlarla, həmçinin yerinə yetirilən tikinti-montaj işlərinə görə isə podratçılarla hesablaşmalar uçota alınır.

Tikinti materiallarına, konstruksiya və detallara görə malsatanlarla hesablaşmalar üzrə ödənilmiş məbləğlər 150 ¹li subhesabın debetində və 093, 103, 111, 114 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilir. Qiymətlilər malsatanlardan alınıb anbara mədaxil edildikcə 040, 041-¹li və ya 150 ¹li subhesabların debetində əks etdirilir. Əgər qiymətlilər anbara mədaxil edilmədən birbaşa podratçılara verilərsə, onda həm 150 ¹li subhesabın debetində, hə də 150 ¹li hesabın kreditində əks etdirilir.

Podratçılarla hesablaşmalar zamanı tikinti-quraşdırma işlərinin yerinə yetirilməsinə görə ödənilən məbləğlər və tikinti-quraşdırma işləri üçün podratçıya təhvil verilmiş tikinti materialları, konstruksiya və detallar 150 ¹li subhesabın debetində və 040, 041, 093, 103, 111, 114 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilir. Podratçı tərəfindən yerinə yetirilmiş tikinti-quraşdırma işlərinin məbləğləri müvafiq sənədlərlə qəbul edildikdə 203, 212, 216 ¹li subhesabların debetində və 150 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Malsatan və podratçılarla hesablaşmaların analitik uçotu əmlakın (qiymətlərin) uçot kartı F ¹1Q-də aparılır.

152 ¹li “Büdcə tematikaları üzrə işlənmiş konstruksiya-sınaq işlərinin hissə-hissə ödənilməsi üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar” subhesabında idarə, müəssisə və təşkilatların sifarişləri əsasında görüləcək elmi-tədqiqat, konstruksiya-layihə, təcrübə-sınaq işləri, qüvvədə olan qanunvericiliklərə uyğun olaraq elmi-tətqiqat idarələri ilə bağlanmış müqavilələr əsasında yerinə yetirilir.

Müqavilədə görüləsi işlərin və hazırlanası məmulatların tam dəyəri, bunun üçün əvvəlcədən veriləcək avansın həcmi, cari ilim məsrəfləri, görüləcək işin, hazırlanacaq məmulatın tam başa çatdırılacağı müddət və digər göstəricilər öz əksini tapmalıdır.

Yerinə yetirilmiş işlərə görə köçürülmüş məbləğlər və avans məbləğləri 152 ¹li subhesabın debetində və 090, 113 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilir. Qəbul edilmiş məmulatların dəyəri 01, 07 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 152 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Bu subhesab üzrə analitik uçot hər bir idarə və təşkilat üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı F ¹1 Q-də aparılır.

153 ¹li “Büdcədənkənar vəsaitlər üzrə görülən iş və xidmətlərə görə sifarişçilərlə hesablaşmalar” subhesabının texniki-peşə məktəbləri tərəfindən görülən iş və xidmətlərə, hazır məmulatların satışına görə, həmçinin tədris-istehsalat emalatxanaları tərəfindən hazırlanmış, satılmış hazır məhsulların dəyəri, idarələrdə və təşkilatlarda gördükləri işə görə tədris müəssisələrinin tələbələrinə ödəniləsi mükafatların məbləğləri və tədris bazasının genişləndirilməsinə, tələbələrə mədəni-məişət xidmətinin yaxşılaşdırılmasına və i. a. yönəldilmiş məbləğlər 153 ¹li subhesabını debetində və 189, 280, 402 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilmir. İdarə, müəssisə və təşkilatlardan (sifarişçilərdən) daxil olmuş məbləğlər 153 ¹li subhesabın kreditində, 112 və ya 113 ¹li subhesabların debetində əks etdirilir.

153        ¹li subhesab üzrə analitik uçot hər bir sifarişçi, idarə, müəssisə və təşkilat üzrə ayrı-ayrılıqda aparılır.

154        ¹li “Ödəniləsi elmi-tədqiqat işləri üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar” subhesabında müqavilələr əsasında yerinə yetirilmiş elmi-tədqiqat işləri üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar əks etdirilir.

Müqavilə əsasında yerinə yetirilmiş elmi-tətqiqat işlərinin smeta dəyəri üzrə ödənişə təqdim olunmuş hesab-fakturalar üzrə məbləğlər 154 ¹li subhesabın debetində və 282 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Ödənişə təqdim olunmuş məbləğlər hesab-fakturalar üzrə daxil olduqca 154 ¹li subhesabın kreditində və 111, 113, 115 ¹li subhesabların debetində əks etdirilir.

Bu subhesab üzrə analitik uçot mövzular üzrə ayrı-ayrılıqda aparılır.

Müqavilələr əsasında elmi-tətqiqat işlərini analitik uçotunu aparmaq üçün elmi-tətqiqat idarələri smeta göstəriciləri üzrə müvafiq çoxqrafalı kartları öz təlabatlarına uyğun hazırlaya bilərlər.

155 ¹li “Elmi-tədqiqat işləri üçün avanslar üzrə hesablaşmalar” subhesabında müqavilə əsasında elmi-tədqiqat işlərinə görə sifarişçilər tərəfindən köçürülmüş avanslar əks etdirilir.

Alınmış avansların məbləğləri 155 ¹li subhesabın kreditində və 111, 113 ¹li subhesabların debetində əks etdirilir. Görülmüş işlərə görə hesabların ödənişi zamanı hesablanmış avansların məbləğləri 155 ¹li subhesabın debetində, 154 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Hesablaşmaların analitik uçotu mövzular üzrə əmlakın (qiymətlərin) uçot kartı F ¹1 Q-də aparılır.

156 ¹li “Təsərrüfat müqaviləli işlərin yerinə yetirilməsi üçün icraçıların cəlb edilməsi üzrə sifarişçilərlə hesablaşmalar” subhesabında müqavilə əsasında müxtəlif elmi-tədqiqat, konstruksiya-layihə, təcrübə-sınaq işlərinin yerinə yetirilməsi üçün icraçıların cəlb edilməsində sifarişçilərlə hesablaşmalar üzrə məbləğlər əks etdirilir.

Yerinə yetirilmiş işlərə görə icraçılara köçürülmüş məbləğlər 156 ¹li subhesabın debetində, 111 və 113 ¹li subhesabların kreditində, icraçılardan qəbul olunmuş işlərin dəyəri isə 082 ¹li subhesabın debetində və 156 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Bu subhesab üzrə analitik uçot hər bir icraçı üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı F ¹1 Q-də aparılır.

157 ¹li “Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar” subhesabında yeni təsərrüfatçılıq şəraitinə keçmiş idarələrdə müqavilələr üzrə görülən iş və göstərilən xidmətlərə görə avans şəklində sifarişçilərdən daxil olan məbləğlər əks etdirilir.

Sifarişçilərdən daxil olmuş vəsaitlər 113 ¹li subhesabın debetində və 157 ¹li subhesabın kreditimdə əks etdirilir. Bu vəsaitlər yeni təsərrüfatçılıq şəraitində işləyən idarələrdə maliyyə vəsaitlərinin vahid fondunun tərkibinə köçürülə bilər. Bu köçürmələr, sifarişlər və ya onların ayrı-ayrı mərhələləri tam yerinə yetirildikdən sonra həyata keçirilir və 157 ¹li subhesabın debetində, 270 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir,

Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmaların analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı F ¹1 Q-də aparılır.

158 ¹li “Əhaliyə kompensasiya ödənişləri üzrə hesablaşmalar” subhesabında yerli büdcələr hesabına fəhlə və qulluqçulara uşaqlara görə verilən müavinət və kompensasiya ödənişləri üzrə məbləğlər əks etdirilir.

Kompensasiyalar hesablandıqda 158 ¹li subhesabın debetində və 180 və ya 181 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Fəhlə və qulluqçulara ödənilmiş pul kompensasiyalarının məbləği 180 ¹li subhesabın debetində 120 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Maliyyə orqanlarından idarə və təşkilatların hesablarına daxil olan vəsaitlər “Pul vəsaitləri” bölməsinin müvafiq subhesablarının debetində və 158 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilirlər.

159 ¹li “Tibbi sığorta üzrə hesablaşmalar” subhesabında idarə və təşkilatların fəhlə və qulluqçuları üçün hesablanmış tibbi sığortaya ayırmalar üzrə hesablaşmalar əks etdirilir.

Tibbi sığortaya ayırmalar müvafiq xərc hesablarının debeti üzrə və 159 ¹li subhesabın krediti üzrə əks etdirilir. Tibbi sığortaya köçürmələr 159 ¹li subhesabın debetində və pul vəsaitlərini uçota alan cari hesabların kreditində əks etdirilir.

 

 

16 ¹li “Təhtəl hesab şəxslərlə hesablaşmalar”

hesabı

 

160 ¹li “Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar” subhesabı İnzibati-təsərrüfat ehtiyacları, dəftərxana ləvazimatları, ezamiyyə xərcləri və digər əməliyyatlar üçün idarə işçilərinə verilən təhtəlhesab məbləğlər üzrə hesablaşmalar haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

İdarənin işçilərinə nağd verilmiş təhtəlhesab məbləğlər kassa əməliyyatlarının aparılması qaydaları, ezamiyyə haqqında hüquqi normativ aktlar bu təlimat və təhtəlhesab məbləğlər barədəki digər normativ sənədlərlə nizamlanır,

Təhtəlhesab məbləği almaq üçün işçi həmin məbləğin təyinatını göstərməklə idarə rəhbərinə yazılı ərizə ilə müraciət edir. Həmin ərizə kassa məxaric orderinə əlavə edilir və ya həmin orderin arxasında çap edilmiş olur.

Ərizəyə təhtəlhesab məbləğlərin uçotunu aparan mühasib avans almaq istəyən şəxsin borclu olub olmaması barədə əlavə qeydlər edir. Bundan sonra həmin orderi idarə rəhbəri və baş mühasib imzalayır.

Kassa məxaric orderində veriləsi avans məbləği və onun təyinatı aydın yazı ilə göstərilir və bu order əsasında kassir işçiyə avans məbləğini ödəyir.

Təhtəlhesab şəxslər aldıqları avansların təyinatından asılı olaraq (əmək haqqı inzibati təsərrüfat ehtiyacları, dəftərxana ləvazimatları və digər qısamüddətli əməliyyatlar üzrə ödənişlər üçün alındıqda) beş günü müddətinə onların xərclənməsi barədə mühasibata avans hesabatı təqdim etməlidirlər. İdarə rəhbərinin əmri ilə beş gündən çox müddətə verilən avans məbləğləri (ezamiyyə və digər uzunmüddətli işlərin yerinə yetirilməsi üçün verilmiş avans məbləğləri) üzrə avans hesabatları təhtəlhesab şəxs ezamiyyədən qayıdıb idarədə işə başladıq dan sonra beş gün müddətində mühasibatlığa təhvil verilməlidir. Mühasibatda təhtəlhesab məbləğlərin uçotunu aparan mühasib avans hesabatına əlavə edilmiş sənədlərin, avansın təyinatı üzrə xərclənməsinin və avans hesabatının özünün düzgünlüyünü yoxlayır, imza edir və baş mühasibə təqdim edir. Baş mühasib həmin avans hesabatının doğruluğuna imza etdikdən sonra idarə rəhbərinə təsdiq edilmək üçün təqdim edir. İdarə rəhbəri avans hesabatını təsdiq etdikdən sonra mühasibatlıq avans hesabatını qəbul edir və təhtəlhesab şəxslə haq-hesab aparır (kiçik həcmli mühasibatlıqlarda təhtəlhesab şəxslər tərəfindən təqdim edilmiş avans hesabatları üzrə yuxarıda göstərilən əməliyyatları baş mühasib həyata keçirir).

Kassir ştatı olmayan və ya pərakəndə struktura malik olan büdcədən maliyyələşən idarələrdə işçilərə əmək ödənişləri və digər təhtəlhesab məbləğlər üçün ödəmələr, həmçinin bu məqsədlərə bank və rabitə idarələri vasitəsilə edilən köçürmələr üzrə məlumatlar da 160 ¹li “Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar” subhesabında ümumiləşdirilir.

Əhalinin sosial müdafiəsi idarələrində bu subhesabda pensionerlarə birdəfəlik müavinətlərin ödənilməsi üçün təhtəlhesab şəxslərə verilmiş avanslar üzrə hesablaşmalar uçota alınır.

Təhtəlhesab şəxslərə verilmiş məbləğlərin qalığı həmin şəxslər tərəfindən avans hesabatı verildiyi tarixdən beş gün müddətindən gec olmayaraq qaytarılmalıdır. Təhtəlhesab şəxsə yeni avans məbləğləri əvvəl verilmiş avans məbləğləri ödənildikdən sonra verilə bilər.

Təhtəlhesab məbləğlərin artıq xərclənməsi və ya istifadə edilməmiş avansların qalıqlarının kassaya qaytarılmaması haqqında avans hesabatları müəyyən olunmuş müddətdə təqdim edilmədikdə, idarə və ya mərkəzləşdirilmiş mühasibatlıqlar bu borcları qüvvədə plan qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq, avansları alan şəxslərin əmək haqqından tuta bilərlər.

Təhtəlhesab şəxslərə verilmiş məbləğlər 160 ¹li subhesabın debetində, 09-12 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

Artıq xərclənmiş avans məbləğlərinə və təhtəl hesab məbləğlərin qaytarılmış qalıqlarına 160 ¹li subhesabın krediti və 06, 07, 12, 18, 20, 21 ¹li hesabdarın müvafiq subhesablarının debeti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların analitik uçotu Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

Xüsusi vəsaitlər hesabına həyata keçirilən, təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar üzrə əməliyyatlar yuxarıda göstərilən registrlərdə ayrı-ayrılıqda aparıla bilər.

 

17 ¹li “Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar” hesabı

 

17 ¹li “Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar” hesabına aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

170 “Əskikgəlmələr və itkilər üzrə hesablaşmalar”;

172    “Xüsusi növ tədiyyələr üzrə hesablaşmalar”;

173    “Büdcəyə ödəmələr üzrə hesablaşmalar”;

174    “Depozit məbləğlər üzrə hesablaşmalar”;

176 “Tapşırıqlar üzrə xərclər üçün alınmış vəsaitlərə görə hesablaşmalar”;

177    “Deponentlərlə hesablaşmalar”;

178    “Sair debitor və kreditorlarla hesablaşmalar”;

179    “Planlı qaydada ödənişlərlə hesablaşmalar”.

170 ¹li “Əskikgəlmələr və itkilər üzrə hesablaşmalar” subhesabında idarənin material qiymətlilərindən, pul vəsaitlərindən və digər əmlaklardan əskikgəlmələr və itkilər, günahkar şəxslərin hesabına aid edilmiş sair əskikgəlmələr və itkilər, habelə mövcud qaydalarla günahkar şəxslərdən tutulan digər məbləğlər əks etdirilir.

Əsas vəsaitlərdən, maddi sərvətlərdən, pul vəsaitlərindən və digər əmlaklardan əskikgəlmələr və itgilərin (habelə təbii itgi normalarından artıq xarabolmalar, əskikgəlmələr və itgilər də daxil olmaqla) səbəbləri və təqsirkar şəxslər müəyyənləşdirilməklə onların məbləğləri (əskikgəlmələr və itgilər müəyyən edildiyi vaxtın bazar qiymətləri ilə) təqsirkar şəxslərin hesabına yazılır. Təqsirkar şəxsləri müəyyən etmək mümkün olmadıqda, əskikgəlmələrin və itkilərin məbləğlərinin müəssisə tərəfindən təqsirkar sayılan şəxsdən tutulması məhkəmə tərəfindən rədd edildikdə və ödənilməsi mümkün olmayan (ümidsiz) əskikgəlmələr və itkilər müəyyənləşdirildikdə həmin məbləğlər idarə rəhbərinin yazılı sərəncamına müvafiq olaraq maliyyəşmənin (fondların) azaldılmasına silinir.

Qeyd: Əsas vəsaitlərdən, maddi sərvətlərdən, pul vəsaitlərindən və digər əmlaklardan artıqgəlmələr, onların səbəbləri və təqsirkar şəxslər müəyyənləşdirilməklə onlar istismarda olduğu yerdə maddi məsul şəxsin hesabına mədaxil edilir və onların məbləğləri maliyyələşmənin (fondların) artırılmasına yönəldilir.

Yoxlama və təftiş sənədlərində göstərilən əskikgəlmələr və itkilər üzrə müəyyən edilmiş məbləğlərin ödənilməsi maddi məsul şəxslərlə bağlanmış tam maddi məsuliyyət haqqında nümunəvi fərdi müqavilələrlə müəssisə tərəfindən günahkar sayılan şəxslər tərəfindən imtina edildikdə beş gün müddətinə istintaq orqanlarına təqdim edilir.

İstintaq orqanlarına təqdim edilmiş əskikgəlmələr və itkilər üzrə məbləğlər məhkəmənin qərarı ilə ya idarənin ya da günahkar şəxsin hesabına ləğv edilir.

172 ¹li “Xüsusi növ tədiyyələr üzrə hesablaşmalar” subhesabında əsasən aşağıdakı hesablaşmalar üzrə məlumatlar ümumiləşdirilir:

- məktəbəqədər uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanılması üçün valideynlərlə hesablaşmalar;

- yeddiillik musiqi məktəblərində uşaqların öyrədilməsi üçün valideynlərlə hesablaşmalar;

- internat məktəblərində tərbiyyəçilərin saxlanması üçün valideynlərlə hesablaşmalar;

- iş yerlərində verilən yeməklər üçün fəhlə və qulluqçularla hesablaşmalar;

-   iş yerlərində verilən geyimlər üçün fəhlə və qulluqçularla hesablaşalar;

-   məktəbyanı internatlarda uşaqlara verilən yeməklər üzrə hesablaşmalar;

Məktəbəqədər uşaq müəssisələrində (körpələr evində, uşaq bağçalarında) uşaqların saxlanmasına görə valideynlərlə hesablaşmalar.

Məktəbəqədər uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanılması üçün valideyinlərdən alınan haqlar qüvvədə olan kassa əməliyyatlarının aparılması qaydalarına uyğun tənzimlərin. Bunun üçün idarə rəhbərinin əmri ilə maddi-məsul şəxs təyin edilir və onunla tam maddi məsuliyyət haqqında nümunəvi fərdi müqavilə bağlanır. Təyin edilmiş maddi-məsul şəxs valideyinlərdən aldıqları pulları qüvvədə olan qaydalara uyğun rəsmiləşdirir və mədaxil sənədinin bir hissəsini valideyinə təqdim edir.

Bu əməliyyatlar əmanət bankları tərəfindən həyata keçirildikdə də mədaxil sənədinin bir hissəsi pulu ödəyən valideyinə təqdim edilir.

Məktəbəqədər uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanılmasına görə ödənclərin vaxtlı-vaxtında daxil olmasına cavabdehlik bu müəssisələrin rəhbərlərinə həvalə edilir. Məktəbəqədər uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanılmasına görə aylıq ödənclərin həcmləri müəyyən olunmuş qaydada hesablanılır.

Ödənclərin hesablanması uşaqların davamiyyətinin uçotunun tabelinə əsasən faktiki davamiyyət günlərinə görə hər bir ayın axırıncı iş gününə aparılır. Davamiyyət günlərinin sayı uşaq müəssisəsinin işinin təqvim qrafikinə uyğun olaraq ay ərzindəki davamiyyət günlərinin sayı ilə uşağın buraxdığı və tabeldə qeyd edilən günlərin sayı arasındakı fərq ilə müəyyən edilir.   

Məktəbəqədər uşaq müəssisəsinə qüvvədə olan təlimatda nəzərdə tutulduğu kimi uşaq tərəfindən üç gündən artıq ardıcıl olaraq davamiyyət olmadıqda, buraxılmış günlərə görə edilmiş ödəniş sonrakı ödənclərdə nəzərə alınır.

Ödənişlər birbaşa məktəbəqədər uşaq müəssisəsinə edildikdə valideynlərə ödəniş haqqında qəbz verilir. Qəbul edilmiş məbləğlər üç gün müddətində bank idarəsinin cari büdcə hesabına təhvil verilməlidir. Bu vəsaitlərin cari büdcə hesabına əvvəlcədən təhvil verilmədən xərclənməsi qadağandır. Pulların alınması üzrə maddi-məsul şəxslər hər iş gününün sonunda pulların banka təhvil verilməsi haqqında müvafiq bildiriş və qəbzlər də daxil olmaqla bank sənədlərini mühasibatlığa təhvil verməlidirlər Valideynlər tərəfindən ödənilməmiş bildiriş-qəbzlər ayın axırıncı iş günü mühasibatlığa qaytarılmalıdır.

Valideyilərdən daxil olmuş məbləğlər 113 ¹li subhesabın və ya 09, 10 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 172 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Hesablaşma hesabı olan idarələrdə həmin məbləğ, eyni zamanda ikinci yazılışla 236 ¹li subhesabın debetində, 249 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Yeni təsərrüfatçılıq şəraitinə keçməmiş məktəbəqədər uşaq müəssisəlarində bu məbləğlər büdcədən maliyyələşmələr kitabı forma ¹ 1BM-də aparılır.

Valideynlərə pulların qaytarılması onların ərizələrinə əsasən (uşaq məktəbdən çıxarıldıqda) məktəbəqədər uşaq müəssisələrinin rəhbərlərinin sərəncamları üzrə həyata keçirilir.

Ərizələr məktəbəqədər uşaq müəssisələrinin rəhbərlərinin sərəncamları ilə uşaqların davamiyyəti uçotu tabeli ilə birlikdə mühasibatlığa təqdim edilir. Geri qaytarılan məbləğlər kassa və ya poçt vasitəsilə həyata keçirilir. Geri qaytarılmış məbləğlər 172 ¹li subhesabın debetində və 120 ¹li subhesabın və ya 09, 10, 11 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditlərində əks etdirilir.

Uşaqların saxlanılmasına görə hesablaşmaların analitik uçotu 327 ¹li uşaqların saxlanmasına görə valideynlərlə hesablaşmalar üzrə cədvəldə aparılır. Cədvəl il və ya yarım illik tərtib edilir.

Məktəbəqədər uşaq müəssisələrində faktiki davamiyyət günlərinə görə hesablanılmış məbləğlər 172 ¹li subhesabın debetində. 236 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

İnternat-məktəblərdə şagirdlərin saxlanılmasına görə valideynlərlə hesablaşmalar.

Şagirdlərin saxlanılmasına görə ödənişlər pər ay cari ayın 10-dan gec olmayaraq həyata keçirilir.

Şagirdlərin saxlanılmasına görə ödənişlərin həcmi internat məktəblərinə ona əlavə edilmiş ərizə və sənədlər təqdim edildikcə onlar əsasında müəyyən olunmuş qaydada hesablanılır. .

Şagirdlərin internat-məktəblərdə 3 gündən artıq olmadığı (tətil və ya xəstəliklə əlaqədar) hallarda onların internat-məktəblərdə saxlanılmasına görə haqq tələb olunmur. Şagirdlər bazar günü və bayram günləri valideynlərinin və ya onları əvəz edən şəxslərin yanında olduqda onların saxlanılmasına ödənclər bu günlər üçün sonrakı ödəmələrə hesablanılmır.

Şagird internat-məktəbdən çıxarılan zaman (xəstəliklə əlaqədar, yaşayış yerinin deyişməsi ilə əlaqədar və digər səbəblərdən) onun saxlanılması üçün verilmiş ödənclər göstərilən ayın müvafiq günü üçün qaytarılmalıdır. Artıq ödənilmiş məbləğlər müvafiq maliyyə orqanlarına pul büdcəyə daxil olandan bir il müddəti tamam olana qədər məbləğin qaytarılması haqqında verilmiş ərizəyə əsasən qaytarılır.

Məktəbəqədər uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanılması üçün valideyinlərdən alınan haqlar qüvvədə olan kassa əməliyyatlarının aparılması qaydalarına uyğun tənzimlənir. Bunun üçün idarə rəhbərinin əmri ilə maddi məsul şəxs təyin edilir və onunla tam maddi məsuliyyət haqqında nümunəvi fərdi müqavilə bağlanır. Təyin edilmiş maddi-məsul şəxs valideynlərdən aldıqları pulları qüvvədə olan qaydalara uyğun rəsmiləşdirir və mədaxil sənədinin bir hissəsini valideyinə təqdim edir.

Bu əməliyyatlar əmanət bankları tərəfindən həyata keçirildikdə mədaxil sənədinin bir hissəsi pulu ödəyən valideyinə təqdim edilir.                                                                                                                

Üç gündən bir dəfədən az olmayaraq qəbul olunmuş məbləğlər internat-məktəbin maliyyələşdirildiyi büdcənin gəlirinə köçürülmək üçün bankın idarəsinə təhvil verilməlidirlər. İnternat-məktəbin və ya mərkəzləşdirilmiş mühasibatlığın cari büdcə və ya hesablaşma hesabına daxil olmuş məbləğlər müvafiq büdcənin gəlirinə köçürülürlər.

Daxil olmuş ödəncin məbləği. 09, 10 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının və ya 113, 120 ¹li subhesabların debetində və 172 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Şagirdin internat-məktəbdə faktiki olduğu günlərə görə hesablanmış ödəncin məbləği 172 ¹li subhesabın debetində, 173 ¹li subhesabın kreditində uçota alınır.

Valideynlərlə hesablaşmaların analitik uçotu 327 ¹li cədvəldə aparılır.                        

Məktəbyanı internatlarda uşaqların yeməyinə görə valideynlərlə hesablaşmalar.

Məktəblər yanında internatlarda uşaqların yeməyinə görə ödənc cari ay üçün valideynlər tərəfindən həmin ayın 5-dən gec olmayaraq hər ay ödənilir.

Uşaqların yeməyinə görə ödənc qruplar üzrə tərtib edilmiş məktəb tərbiyəçisi və direktoru tərəfindən imzalanmış siyahıya əsasən hesablanılır.

Məktəbəqədər uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanılması üçün valideyinlərdən alınan haqlar qüvvədə olan kassa əməliyyatlarının aparılması qaydalarına uyğun tənzimlənir. Bunun üçün idarə rəhbərinin əmri ilə maddi məsul şəxs təyin edilir və onunla tam maddi məsuliyyət haqqında nümunəvi fərdi müqavilə bağlanır. Təyin edilmiş maddi-məsul şəxs valideyinlərdən aldıqları pulları qüvvədə olan qaydalara uyğun rəsmiləşdirir və mədaxil sənədinin bir hissəsini valideyinə təqdim edir.

Bu əməliyyatlar əmanət bankları tərəfindən həyata keçirildikdə də mədaxil sənədinin bir hissəsi pulu ödəyən valideyinə təqdim edilir,

Valideynlər tərəfindən uşaqların yeməyinə görə ödənclər, yeməyə görə valideynlərdən qəbul olunmuş məbləğlər üç gün müddətində xüsusi vəsaitlər üzrə cari hesaba və ya hesablaşma hesabına təhvil verilməlidir. Bu vəsaitlərin bank idarəsinin xüsusi vəsaitlər üzrə cari hesabına ya hesablaşmə hesabına əvvəlcədən verilmədən xərclənməsinə icazə verilmir.

Məktəbyanı internatlarda lazımı şərait olduqda idarə rəhbərinin müvafiq sərəncamı ilə hesablanmış ödənişlərin əvəzinə valideynlərdən ərzaq məhsulları da qəbul edilə bilər. Bu halda üç nüsxədən ibarət faktura (qaimə) (forma ¹2Q) tərtib edilir və onun bir nüsxəsi valideynə verilir.

Fakturada göstərilir: ərzaqlar kimdən daxil olub, ərzaq məhsullarının adı, miqdarı (çəkisi), qiyməti, məbləği, anbara daxil olma tarixi, həmçinin ərzağın qəbulu üçün şəxsin imzası.

Şagirdlərin yeməyi üçün hesablanmış ödəniş məbləğləri 172 ¹li subhesabın debetində, 400 və ya 157 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilir.

Daxil olmuş ödəniş məbləği 120, 111, 113 və ya 061 ¹li subhesabların (əgər ödənişin əvəzinə ərzaq məhsulları daxil olubsa) debetində və 172 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Yeni təsərrüfatçılıq mexanizminə keçirilmiş idarələrin hesablaşma hesabına pul daxil olduqda ikinci yazılış edilir: yəni 238 ¹li subhesabın debetinə və 249 ¹li subhesabın kreditinə mühasibat yazılışı verilir.

Valideynlərlə hesablaşmaların analitik uçotu xüsusi cədvəldə aparılır.

Yeddi illik musiqi məktəblərində uşaqların təhsili üçün valideynlərlə hesablaşmalar.

Yeddi illik musiqi məktəblərində uşaqların təhsili üçün valideynlərlə hesablaşmaların uçotu təlimatın 160-cı bölməsində göstərilən qaydaya uyqun aparılır. Musiqi məktəbinin cari büdcə hesabına valideynlərdən daxil olmuş ödənc bölmə 1 “Əmək haqqı fondu (əməyin ödənişi)” üzrə kassa xərclərinin bərpasına aid edilir. Musiqi məktəbinin hesablaşma hesabına valideynlərdən daxil olmuş ödənclərə 113 ¹li subhesabın debetində və 172 ¹li subhesabın kreditində, eyni zamanda 236 ¹li subhesabın debetində və 241 ¹li subhesabın kreditində mühasibat yazılışı verilir.

İş yerləri üzrə aldıqları yeməyə görə fəhlə və qulluqçularla hesablaşmalar.

Yeməyə görə hesablaşmalar o müəssisələrin (xəstəxanalar, məktəbəqədər uşaq müəssisələri qocalar və əlillər evləri və digər təşkilatlar) işçiləri ilə aparılır ki, hansılarda qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun olaraq bu müəssisələrin yerləşdiyi yerlərdə ictimai-iaşə idarələri olmadıqda ödəncə əsasən fəhlələrin yeməyinə icazə verilir.

Aldıqları yeməyə görə fəhlələrlə hesablaşmalar zamanı 172 ¹li subhesabın debetinə istifadə edilmiş ərzaq məhsullarının dəyəri, kreditinə isə fəhlələrdən yeməyə görə qəbul edilmiş məbləğlər yazılır.

Yeməyə görə hesablaşmaların uçotu dövriyyə cədvəlində aparılır. Bu dövriyyə cədvəlində mərkəzi mühasibatlıqlarda və ayrı-ayrı idarələr üzrə işçilərin familiyaları və göstəriciləri əks olunur.

Geyim formaları üçün fəhlə və qulluqçularla hesablaşmalar.

Geyim formaları üçün hesablaşmaların uçotu qaydası Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşdırılmaqla Azərbaycan Respublikasının müvafiq nazirlikləri tərəfindən müəyyən olunur.

173 ¹li “Büdcəyə ödəmələr üzrə hesablaşmalar” subhesabında əks etdirilir:

- əmək haqqından və təqaüddən tutulmuş vergilər üzrə büdcə ilə hesablaşmalar;

- büdcənin “gəlirinə təhvil-veriləsi və günahkar şəxslərə aid edilən maddi qiymətlilərdən və pul vəsaitlərindən aşkar edilmiş əskikgəlmələr və itkilər üzrə büdcə ilə hesablaşmalar;

- qüvvədə olan qaydaya müvafiq olaraq büdcənin gəlirinə təhvil veriləsi, maddi qiymətlilərin satışından gələn gəlirlər üzrə büdcə ilə hesablaşmalar;

-  internat məktəblərdə uşaqların saxlanılmasına görə ödənclər üzrə büdcə ilə hesablaşmalar;

-  əlavə dəyər vergisi üzrə büdcə ilə hesablaşmalar,

-  sahibkarlıq fəaliyyətindən alınan mənfəətdən vergi üzrə büdcə ilə hesablaşmalar;

-  digər daxilolmalar üzrə büdcə ilə hesablaşmalar.

Büdcə ilə hesablaşmalar üzrə yaranan məbləğlər 173 ¹li subhesabın kreditinə, müvafiq məbləğlər büdcənin gəlirinə köçürüldükdə isə - bu subhesabı debetinə yazılır.

Analitik uçot hər bir hesablaşma növü üzrə ayrıca Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q-də aparılır.

174 ¹li “Depozit məbləğlər üzrə hesablaşmalar” subhesabında idarənin sərəncamına müvəqqəti daxil olmuş və müəyyən şərait yarandıqda qaytarılmalı olan məbləğlər əks etdirilir.

Depozit məbləğlər bank müəssisəsinin büdcədənkənar vəsaitlər üzrə cari hesablarında saxlanılır və şərait yarandıqca bu pul vəsaitlərinin sahibləri olan şəxslərin və ya təşkilatların adına verilir və ya ödəmə tapşırığı ilə köçürülür.

174 ¹li subhesabın kreditinə müəssisənin sərəncamına müvəqqəti daxil olmuş məbləğlər yazılır, bu zaman 112, 113 və ya 120 ¹li subhesablar debetləşirlər, bu subhesabın debetinə isə təyinat üzrə cari hesabdan verilmiş və ya köçürülmüş məbləğlər yazılır.

Büdcə vəsaitlərinin bank idarələrinə depozit şəklində verilməsi Azərbaycan Respublikasının Maliyyə - Nazirliyinin razılığı ilə həyata keçirilə bilər.

Depozit məbləğlərin analitik uçotu hər bir alıcı üzrə Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q-də aparılır.

176 ¹li “Tapşırıqlar üzrə xərclər üçün alınmış vəsaitlərə görə hesablaşmalar” subhesabında aşağıdakılar əks etdirilir:

- müəssisə və təşkilatlar tərəfindən verilmiş tapşırıqların yerinə yetirilməsi üzrə xərclər üçün alınmış vəsaitlərə görə onlarla hesablaşmalar;

- təkrar emal üçün qara və əlvan metal qırıntılarının, xammalın digər növlərinin - baramaların yemək tullantılarının və təhvil toplanması və təhvil verilməsindən daxil olmuş vəsaitlərə görə hesablaşmalar;

- məktəblərin saxlanılması üçük rayon (şəhər) maliyyə idarələri (şöbələri) tərəfindən köçürülmüş büdcə üzrə xərclərin qənaətindən xalq təhsili idarələrinin (şöbələrinin) aldığı vəsaitlər, və ümumtəhsil məktəblərində məktəb dərsliklərinin fondunun yaradılması üçün müəssisələrdən, kolxozlardan, sovxozlardan, həmkarlar və digər təşkilatlardan daxil olmuş vəsaitlər üzrə hesablaşmalar;

- məktəbin şagird kollektivinin qazandığı vəsaitlər üzrə müəssisələrlə hesablaşmalar;

- plandan artıq kadr hazırlığı və ixtisas artırma üçün texniki peşə təhsili müəssisələrinə daxil olmuş vəsaitlər üzrə hesablaşmalar;

- fəhlə və qulluqçulara vermək üçün bank müəssisəsindən alınmış ssudalar (kreditlər) üzrə hesablaşmalar;

- Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin ayrı-ayrı sərəncamları ilə nəzərdə tutulmuş digər daxilolmalar üzrə hesablaşmalar.

Tapşırıqlar üzrə xərclərə daxil olmuş məbləğlər 176 ¹li subhesabın kreditinə və 110 ¹li subhesabın debetinə yazılır. Məbləğlərin xərclənməsi 176 ¹li subhesabın debetində, 110 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir;

Plandan artıq kadr hazırlığı və ixtisas artırma üçün texniki peşə təhsili müəssisələrinin cari hesablarına daxil olmuş vəsaitlər 112 ¹li subhesabın debetində, 176 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

İlin sonunda plandan artıq kadr hazırlığı və ixtisasartırma üzrə çəkilmiş xərclər 176 ¹li subhesabın debetinə və 213 ¹li subhesabın kreditinə yazılır,

Tapşırıqlar üzrə məbləğlərin uçotu, tapşırıqların yerinə yetirilməsi üçün vəsaitlərin alındığı hər bir müəssisə və ya təşkilat üzrə aparılır.

Qara 88 əlvan metal qırıntılarının yığımı üçün, əlavə xammalın digər növlərinin, baramaların, yemək tullantılarının təhvili və yığımı üçün, məktəb dərsliklərinin fondunun yaradılması üçün vəsaitlərin uçotu, həmçinin məktəbin Şagird kollektivinin qazandığı vəsaitlərin uçotu daxilolmaların hər bir növü üzrə aparılır.

176 ¹li subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1 Q-də aparılır.

177 ¹li “Deponentlərlə hesablaşmalar” subhesabında müəyyən olunmuş müddət ərzində alınmamış əmək haqqı, təqaüd , və sair ödəniş məbləğləri əks etdirilir.

Müəyyən olunmuş müddət ərzində alınmamış əmək haqqı və təqaüdlərin məbləğləri 180 və ya 181 ¹li subhesabların debetində, 177 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Verilmiş deponent borclar 177 ¹li subhesabın debetində, 120 və ya 160 ¹li subhesabın kreditində qeydə alınır.

177 ¹li subhesabın debetinə, həmçinin maliyyələşdirmənin (fomdların) artırılmasına aid olan, iddia müddəti sona çatmış deponent borclarının məbləğləri yazılır.

Əmək haqqı və təqaüdlər üzrə deponentləşdirilmiş məbləğlərin uçotu forma ¹10 deponentləşdirilmiş əmək haqqı və təqaüdlərin analitik uçotu kitabında aparılır. Bu kitabda yazılışlar hər bir deponent məbləğlər üzrə həyata keçirilir. Müvafiq “Kredit” sütunlarında deponent borcunun yarandığı ay və il, ödəmə cədvəllərinin nömrələri və məbləğləri göstərilir, “Debet” sütunlarında isə deponentçinin familiyasının qarşısında kassa-məxaric orderinin nömrəsi və ödənilmiş məbləğ yazılır.

Ayın sonunda 1D ¹li kitabda “Kredit” və “Debet” sütunları üzrə yekun hesablanır və sonrakı ayın əvvəlinə kredit qalığı çıxarılır.

178 ¹li “Sair debitor və kreditorlarla hesablaşmalar” subhesabında tədris müəssisələrində tələbə və şagirdlərin yataqxana xidmətindən istifadə haqqı daxil edilməklə, idarə və təşkilatların sair debitor və kreditor borc məbləğləri əks etdirilir.

Sair debitor və kreditorlarla hesablaşmaların analitik uçotu Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də “Subhesab” göstəricisində 17 ¹li “Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar” hesabının müvafiq subhesablarının nömrəsi, “adı” sətrində subhesab üzrə analitik uçotunun aparılması vacib olan tərəfin adı “Mədaxil və məxaric sənədlərinin adı, tarixi, ¹si və başqa əməliyyatların məzmunu” rekvizitində baş vermiş təsərrüfat əməliyyatının məzmunu və onu özündə əks etdirən ilkin sənədlər üzrə göstəricilər əks etdirilir. Forma ¹1Q üzrə qalan göstəricilər öz tələbinə uyğun doldurulur.

Forma ¹1Q üzrə uçotu yekunlaşdırmaq üçün həmin kartdan birini qruplaşma kartı, birini isə yekun kartı kimi istifadə etməklə məbləğ uçotu vasitəsi ilə göstəriciləri ümumiləşdirmək mümkündür. Yekun kartı üzrə məbləğlər baş kitabda öz əksini tapır.

Xüsusi vəsaitlər hesabına həyata keçirilən, sair debitor və kreditorlarla hesablaşmalar üzrə əməliyyatlar göstərilən registrlərər ayrıca aparıla bilər.

179 ¹li “Planlı qaydada ödənişlərlə hesablaşmalar” subhesabında məhsulların, işlərin və xidmətlərin satışı ilə əlaqədar yaranmış sazişlərin hər birinin ayrı-ayrılıqda birdəfəlik ödəniş qaydasında deyil, bağlanmış müqavilələrin şərtlərinə uyğun olaraq həcmi və ödəniş müddəti göstərilmiş məbləğlərin planlı ödəniş qaydasında ödənilməsi üzrə malsatanlarla hesablaşmalar əks etdirilir.

Malsatan və malalan hər ay məhsulların, işlərin və xidmətlərin satışı ilə əlaqədar hesablaşmaların doğruluğunu yoxlayaraq qarşılıqlı üzləşmə aktları tərtib edərək borclarının yenidən haq-hesabını aparırlar.

Malsatanlarla planlı qaydada ödənişlər üzrə hesablaşmaların analitik uçotu Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

 

18 ¹li “İşçilər və təqaüdçülərlə hesablaşmalar” hesabı

 

Bu hesabda əmək ödənişləri, müvəqqəti əmək qabiliyyəti itirildiyi üçün uşaqlara qulluğa görə və sair müavinətlər, maddi yardımlar, mükafatlar, habelə təqaüdlər üzrə hesablanılmış məbləğlər əks etdirilir.

18 ¹li “İşçilər və təqaüdçülərlə hesablaşmalar” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablara açıla bilər:

180    “İşçilərlə hesablaşmalar”;

181    “Təqaüdçülərlə hesablaşmalar”;                                    

182    “Kreditə götürülmüş əmtəələrə görə işçilərlə hesablaşmalar”;

183 “Əmanət banklarına qoyuluşlar üçün nağdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar”;

184      “Sığorta orqanlarına könüllü sığortaları üçün naqdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar”

185      “Həmkarlar ittifaqlarına üzvülük haqlarının ödənilməsi üçün nağdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar” ;

186      “Bank ssudaları üzrə işçilərlə hesablaşmalar”;

187      “İcra vərəqələri və sair tutulmalar üzrə işçilərlə hesablaşmalar”;

189 “Görülən işlərə görə sair hesablaşmalar”.

180 ¹li “İşçilərlə hesablaşmalar” subhesabında əmək ödənişləri, müvəqqəti əmək qabiliyyəti itirildiyi üçün uşaqlara qulluğa görə və sair müavinətlər, maddi yardımlar, mükafatlar və digər əmək ödənişləri üzrə hesablanmış məbləğlər əks etdirilir.

Əmək ödənişləri və müavinətlər ayda bir dəfə hesablanılır və uçotda ayın sonuncu günü əks etdirilir.

Əmək haqları əsasən aşağıdakı sənədlər əsasında hesablanılır:

-    işçilərin işə qəbulu, işdən azad edilməsi, iş yerlərinin (vəzifələrinin) dəyişdirilməsi barədə idarə rəhbərinin əmrləri (əmrlərdə ştat cədvəli üzrə işçilərin əmək haqları, tarif dərəcələri və digər əmək ödənişləri normaları öz əksini tapmalıdır);

-    iş vaxtının uçotunu özündə əks etdirən tabellər (tabellərdə işçilərin işə davamiyyəti dəqiq göstərilməlidir);

- işçilərin ştat cədvəlləri və digər normativ sənədlər.

Tabellər üzrə iş vaxtının uçotu idarə rəhbərinin əmri ilə həvalə edilmiş şəxs tərəfindən aparılır. İdarə rəhbərinin razılığı ilə tabellər sexlərdə, şöbələrdə, laboratoriyalarda, kafedralarda və digər struktur bölmələrdə işçilərin işə davamiyyəti üzrə tərtib edilə bilər. Belə hallarda struktur bölmənin rəhbərləri tabel uçotunun düzgünlüyünə cavabdeh olurlar.

Tabellər hər ay müəyyən edilmiş müddətlərdə doldurulur, müvafiq şəxslər tərəfindən imzalanır və əmək haqqının hesablanması üçün mühasibatlığa təhvil verilir.

Əmək ödənişləri üzrə hesablaşmalar bir qayda olaraq şəxsi hesab forma ¹ 1şh-də həyata keçirilir. Sonra hesablaşma-ödəmə cədvəli forma ¹li həcmə köçürülür və ödənilir,

Ayın birinci yarısı üçün işçilərə planlı qaydada avans verilir. Planlı qaydada avans müəyyən olunmuş qaydada tutulası vergilərin məbləği çıxılmaqla aylıq əmək haqqının 50 % -i həcmində verilir.

 Ödənişin müddəti qurtardıqdan sonra hesablaşma-ödəmə cədvəlində, əmək haqqını almamış şəxslərin familiyalarının qarşısında kassir “deponentləşdirilib” qeydiyyatı aparmalıdır və deponentləşdirilmiş məbləğlərin reestrini tərtib etməlidir. Cədvəlin sonunda kassir faktiki ödənilmiş məbləğlər və alınmamış əmək haqqının məbləği haqda qeydlər etməlidir, bu məbləğləri hesablaşma-ödəmə cədvəllərinin ümumi. yekunu ilə tutuşdurmalıdır və yazılışI öz imzası ilə təsdiq etməlidir. Əgər pullar kassir tərəfindən deyil, digər şəxs tərəfindən verilibsə, onda cədvəldə əlavə olaraq (Pulu cədvəl üzrə veribdir - vəzifəsi, imzası, imzanın şərhi) yazılış edilir.

Ödəniş və hesablaşma ödəniş cədvəllərində kassir tərəfindən edilmiş qeydlərin ciddi yoxlanışından verilmiş və deponentləşdirilmiş məbləğlərin hesablanmasından sonra, verilmiş əmək haqqı məbləğlərinə, müəyyən olunmuş qaydada rəsmiyyətə salınan və kassa mədaxil və məxaric sənədlərinin qeydiyyatı jurnalında qeydiyyata alınan kassa-məxaric orderi tərtib olunur. Hesablaşma-ödəmə cədvəllərində kassa üzrə pulların silinməsi həyata keçirilmiş “kassa-məxaric orderi”nin tarixi və nömrəsi qoyulur.

Deponentləşdirilmiş məbləğlər əmək haqqının verilməsi müddətindən sonrakı gün bankın cari büdcə hesabına təhvil verilir və verilmiş məbləğlərə “kassa məxaric orderi” tərtib edilir.

Ştatda olan və ştatdankənar işçilərə hesablanmış əmək haqqı və müavinətlər 180¹li subhesabın kreditində və 08, 20, 21, 17 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının, 158, 198 ¹li subhesabların debetində əks etdirilir.

Ödənilmiş əmək haqqı və müavinətlərin məbləğləri, müəyyən olunmuş qaydada həyata keçirilmiş tutulmalar 180 ¹li subhesabın debetində və 17, 18¹li hesabların müvafiq subhesablarının, 198, 120, 160 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilir.

Ödənilmiş əmək haqqı və müavinətlərin məbləğləri, müəyyən olunmuş qaydada həyata keçirilmiş tutulmalar 180¹li subhesabın debetində və 17, 18 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının, 198, 120, 160 ¹li subhesabların kreditində əks etdirilir.

Xəstəlik vərəqələri ayrıca qovluğa tikilir və ilin əvvəlindən xronoloji qaydada nömrələnir. Hər bir vərəqdə hesablaşma-ödəmə cədvəllərinin nömrələri göstərilir.

181 ¹li “Təqaüdçülərlə hesablaşmalar” subhesabında ali məktəblərdə, texnikumlardan texniki peşə məktəblərində, məktəblərdə, kurslarda, elmi-tədqiqat idarələrində və başqa təhsil müəssisələrində tələbələrə, aspirantlara, doktorantlara və digər təhsil alanlara verilən təqaüdlər üzrə hesablaşmalar əks etdirilir.

Təqaüdlər idarə rəhbərinin əmrinə əsasən ayda bir dəfə hesablanır və ödənilir. Təqaüdlər hesablandıqda 181 ¹li subhesabın kreditinə, ödəndikdə və onlardan müəyyən tutulmalar həyata keçirildikdə isə həmin hesabın debetinə yazılır,

182 ¹li “Kreditə götürülmüş əmtəələrə görə fəhlə və qulluqçularla hesablaşmalar” subhesabında idarələrin ticarət təşkilatlarından alıb fəhlə və qulluqçulara kredit kimi verdikləri əmtəələrə görə fəhlə və qulluqçuların əmək haqqından tutulan məbləğlər əks etdirilir.

Kreditə götürülmüş əmtəələrə görə işçilərin əmək ödənişlərindən tutulmuş məbləğlər 180 ¹li subhesabın debetində və 182 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Cari büdcə hesablarından ticarət təşkilatlarına köçürülmüş məbləğlər 182 ¹li subhesabın debetində və 09, 10, 11 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

Kreditə götürülmüş əmtəələrə görə işçilərin əmək ödənişlərindən tutulmuş məbləğlər üzrə hesablaşmaların analitik uçotu Əmlakın (qiymətliləri) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

183 ¹li “Əmanət banklarına qoyuluşlar üçün nağdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar” subhesabında əmək ödənişlərini əmanət banklarına qoyuluş üçün nağdsız köçürmək istəyən işçilərə hesablanmış ümumi əmək ödənişlərindən onların ərizəsinə əsasən tutulan məbləğlər əks

Əmanətlər üzrə hesablara köçürmək üçün işçilərin əmək haqlarından tutulmuş məbləğlər 180-¹li subhesabın debetində və 183 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir, 183 ¹li subhesabın debetində bankdakı fəhlə və qulluqçuların əmanətləri üzrə hesablara köçürülmüş məbləğlər əks etdirilir. Bu zaman 09, 10, 11 ¹li hesabları müvafiq subhesabları kreditləşir.

Bu subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

184 ¹li “Sığorta orqanlarına könüllü sığortalar üçün nağdsız köçürmələr üzrə işçilərlə hesablaşmalar” subhesabında işçilərin könüllü sığorta müqavilələri əsasında sığorta orqanları ilə nağdsız hesablaşma üzrə sığorta haqlarının ödənilməsi üçün əmək haqlarından tutulan məbləğlər əks etdirilirlər.

İşçilərin əmək ödənişlərindən sığorta haqlarının tutulması və onların sığorta orqanlarının hesablarına köçürülməsi müəyyən olunmuş qaydada sığorta agent tərəfindən idarənin mühasibatlığına verilmiş siyahı və tapşırıqlar əsasında həyata keçirilir.

Əmək ödənişlərindən tutulmuş məbləğlər 184 ¹li subhesabın kreditində və 180 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

Sığorta orqanının hesabına cari və büdcə hesabından köçürülmüş məbləğlər 184 ¹li subhesabın debetində və 09, 10, 11 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

184      ¹li subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır,

185      ¹li “Həmkarlar ittifaqlarına üzvülük haqqlarının ödənilməsi üçün işçilərlə hesablaşmalar” subhesabında həmkarlar təşkilatları ilə hesablaşmalar üzrə işçilərin və təqaüdçülərin əmək ödənişlərindən tutulan üzvülük haqları əks etdirilir.

Üzvülük haqları işçilərin yazılı ərizələrinə əsasən onlara hesablanmış əmək ödənişlərindən tutulur və nağdsız köçürmələrlə həmkarlar ittifaqına köçürülür həmkarlar ittifaqına üzvülük haqlarının ödənişi üçün əmək ödənişlərindən tutulan məbləğlər 180, 181 ¹li subhesabların debetində və 185 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Cari və hesablaşma hesablarından köçürülmüş məbləğlər 185 ¹li subhesabın debetində və 09, 10, 11 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditildə əks etdirilir.

186 ¹li “Bank ssudaları üzrə işçilərlə hesablaşmalar” subhesabında bank idarəsindən, qüvvədə olan qaydaya müvafiq olaraq alınmış ssudanın ödənilməsi üçün işçilərin əmək ödənişlərindən tutulmuş məbləğlər əks etdirilir.

Ssudanın ödənilməsi üçün işçilərin əmək ödənişlərindən tutulmuş məbləğlər 180 ¹li subhesabın debetində və 186 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilirlər.

Cari və hesablaşma hesablarından köçürülmüş məbləğlər 186 ¹li subhesabın debetində və 09, 10, 11 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir,

Əmək ödənişlərindən tutulmuş məbləğlər üzrə işçilərlə hesablaşmaların analitik uçotu Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

187 ¹li “İcra vərəqələri və sair tutulmalar üzrə hesablaşmalar” subhesabında icra vərəqələri və digər sənədlər üzrə əmək ödənişlərindən və təqaüdlərdən tutulan məbləğlər əks etdirilir.

İcra vərəqələri və digər sənədlər üzrə əmək haqqı və təqaüdlərdən tutulan məbləğlər müvafiq 180, 181 ¹li subhesabların debetində və 187 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Cari büdcə hesabından köçürülmüş məbləğlər 187 ¹li subhesabın debetində və 09, 10, 11 ¹li hesabların müvafiq subhesalarının kreditində əks etdirilir.   

İcra vərəqələri və digər sənədlər əsasında tutulmalar üzrə işçilərlə hesablaşmaların analitik uçotu əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

189 ¹li “Görülən işlərə görə sair hesablaşmalar” subhesabında televiziya və radio verilişlərində müqavilələr və birdəfəlik sifarişlər üzrə mütəxəssislərin işlərinə və çıxışlarına görə ştatdankənar tərkibə (bəstəkarlara, artistlərə, müəlliflərə) ödənilən qonorarın məbləğləri üzrə hesablaşmalar əks etdirilir.

Hesablanmış qonorarın məbləğləri 20, 21 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetində və 189 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. 189 ¹li subhesabın debetində müəyyən olunmuş qaydada tutulan vergilər və ödənilmiş qonorar məbləğləri əks etdirilir.

 

19 ¹li “Əhalinin sosial müdafiəsi, pensiya və posobiya (müavinət) təminatı üzrə hesablaşmalar” hesabı

 

Bu sintetik hesabda əsasən pensiya, posobiya və müavinət ödəncləri üzrə idarələrlə, artıq ödənilmiş pensiya, posobiya və müavinət alanlarla, əhalinin sosial müdafiə fondu və əhalinin məşğulluq fondu ilə hesablaşmalar əks etdirilir.

19 ¹li “Əhalinin sosial müdafiəsi və pensiya (müavinət) təminatı üzrə hesablaşmalar” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

191 “Pensiya və posobiya (müavinət) ödənişləri üzrə hesablaşmalar”;

192 “Artıq ödənmiş pensiya və posobiya (müavinət) ödənişlərinin tutulması üzrə hesablaşmalar”;

198      “Əhalinin Sosial Müdafiəsi Fondu üzrə hesablaşmalar”;

199      “Əhalinin məşğulluğu fondu üzrə hesablaşmalar”.

191      ¹li “Pensiya və posobiya (müavinət) ödənişləri üzrə hesablaşmalar” subhesabında sosial müdafiə orqanlarının ödəniş sənədləri üzrə pensiya-posobiyaların   (müavinətlərin)  ödənişi   ilə  əlaqədar   idarə   və təşkilatlarla hesablaşmalar əks etdirilir.

192      ¹li  “Artıq ödənmiş  pensiya    posobiya  (müavinət)  ödənişlərinin tutulması üzrə hesablaşmalar” subhesabında səhvən ödənilmiş pensiyaların və posobiyaların (müavinətlərin) onları alan şəxslərdən tutulması üzrə əməliyyatlar əks etdirilir.

198 ¹li “Əhalinin Sosial Müdafiəsi Fondu üzrə hesablaşmalar” subhesabında sosial-sığorta ödənişləri üzrə idarə və təşkilatlarla və vətəndaşların məcburi sığortası üzrə Pensiya fondu ilə hesablaşmalar əks etdirilir.

Pensiya və posobiyaların (müavinətlərin) ödənilməsi üçün sosial müdafiə fondundan alınmış məbləğlər 198 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Əhalinin Sosial Müdafiəsi Fondu hesabına verilən müavinətlərin hesablanması 198 ¹li subhesabın debetində və 180 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Fəhlə və qulluqçuların əmək haqqlarından tutulan və Pensiya fonduna köçürülməli olan məcburi sığorta ödəmələrinin məbləğləri 180 ¹li subhesabın debetində və 198 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

199 ¹li “Əhalinin məşğulluğu fondu üzrə hesablaşmalar” subhesabında idarə və təşkilatların Əhalinin məşğulluğu fonduna ayırmaları üzrə hesablaşmalar uçota alınır.


BÖLMƏ 8. 
XƏRCLƏR

 

Bu bölmədə idarələr tərəfindən smetalar üzrə nəzərdə tutulmuş tədbirlərə çəkilən faktiki xərclər, həmçinin digər büdcələrdən alınmış vəsaitlər üzrə xərclər uçota alınır.

İdarənin faktiki xərci smeta üzrə nəzərdə tutulmuş xərclərin faktiki icrasıdır.

Büdcə üzrə xərclərin uçotu büdcə təsnifatının maddələri üzrə aparılır Faktiki xərclərin uçotu 20 ¹li “Büdcə üzrə xərclər” və 21 “Sair xərclər” hesablarında aparılır.

 

20 ¹li   “Büdcə üzrə xərclər” hesabı

 

Bu hesabda aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

200 “İdarələrin saxlanması və başqa tədbirlər üçün büdcə vəsaitləri üzrə xərclər”;

202       “Başqa büdcələr hesabına xərclər”;

203       “Kapital qoyuluşuna büdcə üzrə xərclər”;

205 “ Yerli büdcələr hesabına pensiya-posobiyalar (müavinətlər) üzrə xərclər”;

207 “ Yerli büdcələr üzrə xərclər”.

200 ¹li “İdarələrin saxlanması və başqa tədbirlər üçün büdcə vəsaitləri üzrə xərclər” subhesabında hesabat dövrü ərzində büdcə təxsisatları hesabına xərc məbləğləri, həmçinin maliyyə vəsaitləri ilə bağlanmamış sair xərc məbləğləri əks etdirilir. Büdcə vəsaitlərinin xərclənməsi təsdiq olunmuş xərclər smetasına uyğun olaraq həyata keçirilir.

İl ərzində 200 ¹li “İdarələrin saxlanması və başqa tədbirlər üçün büdcə vəsaitləri üzrə xərclər” subhesabında toplanan faktiki xərcləri ilin sonunda baş kredit sərəncamçıları 230 ¹li “İdarələrin və başqa tədbirlərin xərclərinə büdcədən maliyyələşmələr” subhesabının debetinə və tabeçilikdəki kredit sərəncamçıları isə 140 ¹li “İdarələrin və başqa tədbirlərin xərcləri üçün büdcədən maliyyələşmələr üzrə hesablaşmalar” subhesabının debetinə silməklə həmin hesabı bağlayırlar. İl ərzində çəkilmiş xərclər 230 ¹li subhesabın debetinə silinməklə baş təxsisat Sərəncamçıları yanındakı 200 ¹li subhesab bağlanır. Tabeçilikdəki təxsisat sərəncamçılarının xərcləri 140 ¹li subhesabın debetinə silinir.          .

Əgər büdcə üzrə faktiki xərclərin məbləği 230 ¹li və ya 140 ¹li subhesab üzrə maliyyələşdirmədən çox olarsa, onda xərclər bu subhesablar üzrə qalığa bərabər məbləğdə silinir.

İdarələrdə maliyyələşmələr həm büdcə həm də dikər mənbələr hesabına nəzərdə tutulduqda xərclər ilk növbədə dikər mənbələr hesabına bağlanır və xərclərin qalan məbləği büdcə vəsaiti hesabına silinir.

Təxsisatların və faktiki xərclərin analitik uçotu büdcədən maliyyələşmələr kitabı forma ¹1 BM-də aparılır.

202 ¹li “Başqa büdcələr hesabına xərclər” subhesabında müəssisənin smetasında nəzərdə tutulmayan və başqa büdcə vəsaitləri hesabına dikər tədbirlərə sərf edilən xərclər göstərilir.

İlin axırında 202 ¹li subhesab üzrə xərclər baş kredit sərəncamçıları tərəfindən 232 ¹li və aşağı kredit sərəncamçıları tərəfindən isə 142 ¹li subhesabların debetinə silinir.

Xərclərin analitik uçotu hər bir tədbir və xərc maddələri üzrə Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

203 ¹li   “Kapital   qoyuluşuna   büdcə   üzrə   xərclər”   subhesabında tikinti-montaj işlərinin üsulundan  asılı  olmayaraq büdcə  vəsaitləri hesabına yeni tikintilərə, binaların və qurğuların yenidən qurulmasına (rekonstruksiyasına) sərf olunan məsrəflər əks etdirilir.

Əgər tikinti təsərrüfat üsulu ilə aparılırsa, sərf olunan məsrəflərin  məbləği  203  ¹li  subhesabın  debetində      pul  vəsaitlərinin, hesablaşmaların, tikinti materiallarının və quraşdırılası avadanlıqların, malsatan və podratçılarla hesablaşmaların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

Əgər tikinti podrat üsulu ilə aparılırsa, görülmüş işlərə görə - hesabların ödənişi üçün qəbul edilmiş məbləğ həcmində podratçı ilə hesablaşma zamanı 203 ¹li subhesabın debetinə və 150 ¹li subhesabın kreditinə mühasibat yazılışı verilir.

İl ərzində tamamlanmış və istismara verilmiş obyektlər üzrə məsrəflər 203 ¹li subhesabda hesaba alınırlar. İlin sonunda bu məsrəflər baş təxsisat sərəncamçıları tərəfindən 231 ¹li subhesabın debetinə və aşağı təxsisat sərəncamçıları tərəfindən isə 143 ¹li subhesabın debetinə silinir.         

Tamamlanmış və istismara verilmiş tikinti obyektləri qəbul-təhvil aktlarına əsasən 01 ¹li hesabın müvafiq subhesablarının debetində və 250 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Tamamlanmamış və tamamlanmış, ancaq istismara verilməmiş tikinti obyektləri və rekonstruksiyalar üzrə məsrəflər 203 ¹li subhesab üzrə sonrakı ilin balansıma keçirlər.

203 ¹li subhesab üzrə təsərrüfat üsulu ilə həyata keçirilən tikintiyə məsrəflərin analitik uçotu Əmlakın (qiymətlilərin) uçotu kitabı forma ¹1Q-də hər bir obyekt üzrə ayrılıqda məsrəf elementlərinə: əmək haqqı, materiallar başqa birbaşa məsrəflər və qaimə xərclərinə bölünməklə aparılır.

Podrat üsulu ilə həyata keçirilən tikintiyə məsrəflərin uçotu bu formada ancaq obyektlər üzrə (elementlər üzrə bölünmədən) aparılır.

Tikinti işlərinin uçotu və quraşdırma üzrə işlərin uçotu ayrı-ayrılıqda aparılır.

205 ¹li “Yerli büdcələr hesabına pensiya-posobiya (müavinət) üçün xərclər” subhesabında büdcə vəsaitləri hesabına pensiya - posobiyaların (müavinətlərin) ödənişi üzrə faktiki çəkilmiş xərclər əks etdirilir.

207 ¹li “ Yerli büdcələr üzrə xərclər” subhesabında kənd, qəsəbə və şəhər (şəhər və rayon tabeçiliyindəki) büdcələrinin icrası üzrə kassa xərcləri əks etdirilir.

 

21 ¹li   Sair xərclər” hesabı.

 

Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

210    “Bölüşdürüləsi xərclər”;

211    “Xüsusi vəsaitlər üzrə xərclər”;

212    “Xüsusi vəsaitlər hesabına kapital qoyuluşu və avadanlıq alınması üzrə xərclər”;

213    “Sair vəsaitlər üzrə xərclər”;

214    Yeni təsərrüfatçılıq şəraitində idarələrin saxlanması xərcləri”;

215    “Büdcədən kənar fondlar hesabına xərclər”;

216    “Büdcədən kənar fondlar hesabına kapital qoyuluşlarına xərclər”;

217    “İstehsal fəaliyyəti üçün vəsaitlər hesabına xərclər”;

218    “Sosial müdafiə fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiyaların (müavinətlərin) ödənişləri üzrə xərclər”;

219 “Aztəminatlı ailələrin uşaqlarına verilən müavinətlər üzrə xərclər”.

210 ¹li  “Bölüşdürüləsi xərclər”  subhesabında  hesabat dövrünün sonunda konkret növ işlərə  (obyektlərə)  məhsul və məmulatların maya dəyərinə daxil edilməsi mümkün olmayan məsrəflərin qalıq məbləğləri əks etdirilir.

Bölüşdürülməyə nəzərdə tutulmuş xərclər ay ərzində 210 ¹li subhesabın debetində və müvafiq subhesabların kreditində əks etdirilir.

Ayın sonunda bu xərclər müəyyən olunmuş qaydada bölüşdürülür. Yardımçı Kənd təsərrüfatı və istehsalat (tədris) emalatxanalarında qaimə xərcləri ilin sonunda bölüşdürülür.

Qaimə xərcləri konkret şəraitdən asılı olaraq istehsalat işçilərinin, elmi işçilərin və i. a. əmək haqqına və ya xərclənmiş materiallara, və ya birbaşa məsrəflərin toplusuna mütənasib olaraq bölüşdürülür (bu bölüşdürmələrdən hər hansı biri idarə tərəfindən qəbul edildikdə özlərinin uçot siyasətində öz əksini tapır).

Bölüşdürülməsi xərclər 210 ¹li subhesabın kreditindən 08, 20, 21 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının debetinə silinir.

Bu subhesab üzrə analitik uçot çoxsütunlu kartalarda aparılır.

211 ¹li “Xüsusi vəsaitlər üzrə xərclər” subhesabında rüblük hesabatlarda xüsusi vəsaitlər üzrə xərclərin, illik hesabatlarda isə xüsusi vəsaitlər üzrə gəlirlərdən artıq xərclərin məbləği, həmçinin yardımçı kənd təsərrüfatı və istehsalat (tədris) emalatxanalarının bitməmiş istehsalat üzrə məsrəfləri əks etdirilir.

Xərclənmiş materialların, pul vəsaitlərinin və dikər xərclərin məbləği 211 ¹li subhesabın debetində və “Material ehtiyatları”, “Pul vəsaitləri”, “Hesablaşmalar” hesablarının müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir. İlin sonunda il ərzində çəkilmiş xərclərin ümumi məbləği 211 ¹li subhesabın kreditindən 400 ¹li subhesabın debetində silinir.

Xərclərin analitik uçotu xüsusi vəsaitlərin növləri və xərc maddələri üzrə 297-6 ¹li xüsusi vəsaitlərin uçotu kitabında, mərkəzləşdirilmiş mühasibatlıqlarda isə bu xərclərin uçotu həm də hər bir xidmət edilən idarə üzrə aparılır.

Xərclərin uçotu çox sütunlu kartalarda həyata keçirilə bilər.

212 ¹li “Xüsusi vəsaitlər hesabına kapital qoyuluşu və avadanlıq alınması üzrə xərclər” subhesabında aşağıdakılar əks etdirilir:

- xüsusi vəsaitlər hesabına yeni tikintilərə, avadanlıqların alınmasına və quraşdırılmasına sərf edilən məsrəflər;

- tədris müəssisələrinin və elmi-tədqiqat idarələrinin maddi-texniki bazasının genişləndirilməsi və möhkəmləndirilməsi üçün daxil olan vəsaitlər hesabına yeni tikintilərə, avadanlıqların alınmasına və quraşdırılmasına sərf edilən məsrəflər;

-    digər büdcədənkənar  vəsaitlər  hesabına yeni  tikintilərə  sərf edilən məsrəflər;

-    buraxılan məhsulun (avadanlıq və inventarın alınmasına, tikintiyə kapital qoyuluşuna) maya dəyərinə aid edilməyən istehsalat (tədris) emalatxanalarının, yardımçı kənd təsərrüfatı və tədris-təcrübə təsərrüfatlarının məsrəfləri. Məhsulun maya dəyərinə daxil olan istehsalat emalatxanalarının, yardımçı kənd təsərrüfatının məsrəfləri, həmçinin təsərrüfat müqaviləli elmi-tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməməsi üzrə məsrəflər 08 ¹li hesabın müvafiq subhesablarında uçota alınır.

İlin sonunda, tamamlanmış və istismara verilmiş obyektlər üzrə məsrəflər, həmçinin buraxılan məhsulun maya dəyərinə aid edilməyən dikər məsrəflər 212 ¹li subhesabın kreditindən 400, 246 ¹li subhesabların debetinə silinirlər. Tamamlanmamış və tamamlanmış, lakin istismara verilməmiş tikinti və quraşdırılma obyektləri üzrə məsrəflər 212 ¹li subhesab üzrə balansda qalırlar.

Bu subhesab üzrə analitik uçot əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

213 ¹li “Sair vəsaitlər üzrə xərclər” subhesabında büdcədənkənar vəsaitlər hesabına xərclər, həmçinin keçmiş illərdə smeta üzrə edilən qənaət hesabına faktiki xərclər əks etdirilir. Bu xərclər ilin axırında müvafiq fondlara silinərək göstərilən hesab bağlanılır. Bu subhesabda, həmçinin yerli inzibati təşkilatların əlavə maliyyə resursları fondunun vəsaitləri hesabına xərclər və dikər tədbirlər üçün xərclər əks etdirilir.

İl ərzində 213 ¹li subhesabın debetində toplanan xərclər ilin sonunda 176 238, 240, 246 ¹li subhesabların debetinə silinməklə bağlanılır.

Qəzet və jurnallar üzrə abunə xərcləri müqavilələr və digər təsdiqedici sənədlər əsasında birbaşa 20 və 21 ¹li sintetik hesabların müvafiq subhesablarının debetinə silinir.

Xərclərin analitik uçotu ayrı-ayrı təşkilatların (sifarişçilərin) və tədbirlərin bölməsində çoxsütunlu kartalarda aparılır.

214 ¹li “Yeni təsərrüfaçılıq şəraitində idarənin saxlanması xərcləri” subhesabında yeni təsərrüfat mexanizminə keçmiş idarə və təşkilatların istehsalat və sosial-inkişaf fondunun və maddi həvəsləndirmə fondunun vəsaitləri hesabına həyata keçirilən idarənin saxlanması üçün, iş və xidmətlərin yerinə yetirilməsi üçün faktiki məsrəflər, əmək haqqına çəkilən məsrəflər, maddi və ona bərabər tutulan məsrəflər uçota alınır. Bu zaman 214 ¹li subhesabın debetinə və “Material ehtiyatları”, “Pul vəsaitləri”, “Hesablaşmalar” və b. uçot bölmələrinin müvafiq subhesablarının kreditinə mühasibat yazılışı verilir.

214 ¹li  subhesab üzrə  faktiki xərclərin uçotu bütövlükdə  büdcə təşkilatları üçün xərc maddələri bölməsində, yaranan fondlara, material və ona bərabər  tutulan məsrəflərə müvafiq olaraq sonradan təşkilatın bölməsində    qruplaşan    bütün    daxil    olmaların    mənbələri    hesabına aparılır. 

Faktiki xərclərin analitik uçotu bu təlimata uyğun olaraq müvafiq subhesablarda aparılır. İl tamam olduqdan sonra faktiki xərclər müvafiq fondların, maddi və ona bərabər tutulan məsrəflərin azalmasına silinir və 214 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq olaraq 240, 241, 246 və 249 ¹li subhesabların debetində əks etdirilir.

215 ¹li  “Büdcədənkənar fondlar hesabına. xərclər” subhesabında nazirliklər, baş idarələr və İcra hakimiyyəti orqanları tərəfindən qəbul olunmuş qaydada yaradılmış büdcədənkənar fondlar hesabına xərclər əks etdirilir. İl tamam olduqdan sonra, 215 ¹li subhesab üzrə il ərzində çəkilmiş   xərclər   272   ¹li   subhesabın   debetinə   silmək   yolu   ilə bağlanılır.

215      ¹li subhesab üzrə əməliyyatların analitik uçotu büdcə təsnifatının hər bir tədbiri və xərc maddələri üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

216      ¹li “Büdcədənkənar fondlar  hesabına  kapital  qoyuluşlarına xərclər”   subhesabında   hökumət* orqanlarının   büdcədənkənar   fondları hesabına  kapital  qoyuluşlarına. çəkilən  xərclər uçota  alınır.  Tamamlanmış və istismara verilmiş obyektlər üzrə məsrəflər il ərzində 216 ¹li subhesabda toplanır və ilin sonunda 272 ¹li subhesabın debetinə silinir.

216 ¹li subhesab üzrə podrat üsulu ilə həyata keçirilən tikintiyə məsrəflərin analitik uçotu hər bir obyekt üzrə əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır, təsərrüfat üsulu ilə həyata keçirilənlər isə - hər bir obyekt üzrə ayrılıqda, məsrəf elementlərinə: əmək haqqı, materiallar, dikər birbaşa məsrəflər və qaimə xərclərinə bölüşdürülməklə aparılır. Tikinti işlərinin uçotu və quraşdırma üzrə işlərin uçotu ayrı-ayrı aparılır.

217 ¹li “İstehsal fəaliyyəti üçün vəsaitlər hesabına xərclər” subhesabında ancaq rüblər ərzində tədris müəssisələrinin istehsalat fəaliyyəti üçün gəlirlərindən ayırmalar hesabına xərclər göstərilir.

217 ¹li subhesabın debetinə müəyyən olunmuş qaydada ayrı-ayrı tədbirlərə xərclənmiş məbləğlər yazIlır, bu zaman 111, 120 ¹li və b. subhesablar kreditləşirlər. İlin sonunda faktiki çəkilmiş xərclərin məbləği 217 ¹l.i subhesabın kreditindən 402 ¹li “Texniki peşə məktəblərinin istehsalat fəaliyyətindən gəlirlər” subhesabın debetinə silinir.

217 ¹li  subhesab  üzrə  analitik uçot  tədbirlərin  növləri  üzrə çoxsütunlu kartalarda aparılır.

218       ¹li “Sosial müdafiə fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiyaların  (müavinətlərin) ödənişləri  üzrə xərclər  subhesabında Azərbaycan Respublikası Əhalinin Sosial Müdafiəsi fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiyaların (müavinətlərin) ödənişinə çəkilmiş faktiki xərclər uçota alınır.

219       ¹li “Aztəminatlı ailələrin uşaqlarına verilən müavinətlər üzrə xərclər” subhesabında valideynləri aliment ödənişindən qaçmaları ilə əlaqədar məhkəmənin qərarı ilə daxili işlər orqanları tərəfindən axtarılan həddi-büluğa çatmamış uşaqlara müvəqqəti müavinətlərin ödənişi üzrə xərclər uçota alınır. Bu subhesab əhalinin sosial müdafiəsi orqanlarında tətbiq olunur.

 

BÖLMƏ 9. MALİYYƏLƏŞDİRMƏ

 

23 ¹li “Maliyyələşmələr” hesabı.

 

23   ¹li   hesab   baş   təxsisat   sərəncamçıları   tərəfindən   tətbiq edilir. Bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

230 “İdarələrin və başqa tədbirlərin xərclərinə büdcədən maliyyələşmələr”.

231 “Kapital qoyuluşlarının büdcədən maliyyələşdirilməsi”;

232 “Başqa büdcələr hesabına maliyyələşmələr”;

234 “Sosial Müdafiə fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiya (müavinət) ödənişlərinin maliyyələşdirilməsi”;

235 “Yerli   büdcələr   hesabına   pensiya      posobiya   (müavinət) ödənişlərinin maliyyələşdirilməsi”;

236 “Uşaq müəssisələrinin saxlanması üçün valideynlərin vəsaiti”;

238 “İdarənin saxlanması üçün sair vəsaitlər”.

230 ¹li “İdarələrin və başqa tədbirlərin xərclərinə büdcədən maliyyələşmələr”, 231 ¹li “Kapital qoyuluşlarının büdcədən maliyyətləşdirilməsi və 232 ¹li “Başqa büdcələr hesabına maliyyələşmələr” subhesablarında büdcədən alınmış maliyyələşmələr üçota alınır.

230-232 ¹li subhesabların kreditində aşağıdakılar əks etdirilir:

- alınmış vəsaitlərin məbləğləri;

- aşkar edilmiş material artıqlarının və əvəzsiz alınmış materialların məbləğləri.

230-232 ¹li subhesabların debetində aşağıdakılar əks etdirilir:

-   geri çağırılmış vəsaitlərin məbləğləri;

-   illik hesabatların əsasında ilin sonunda silinən xərclərin məbləğləri;

-   əmlakın (qiymətlilərin) əskikgəlməsi, normadan artıq itkilər və dikər ümidsiz borclar üzrə silinəsi məbləğlər.

230     ¹li subhesab üzrə analitik uçot çoxsütunlu kartalarda aparılır.

231     və 232 ¹li subhesablar üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

234 ¹li “Sosial Müdafiə fondunun vəsaitləri hesabına pensiya və posobiya (müavinət) ödənişlərinin maliyyələşdirilməsi” subhesabında Azərbaycan Respublikasının ərazi bölgələrindən alınmış maliyyələşmələrin məbləğləri uçota alınır, 235 ¹li “ Yerli büdcələr hesabına pensiya və posobiya (müavinət) ödənişlərinin maliyyələşdirilməsi” subhesabında isə əhalinin sosial müdafiəsi orqanları müvafiq yerli büdcələrdən daxil olmuş maliyyələşmələrin məbləğlərini uçota alırlar.

236 ¹li “Uşaq müəssisələrinin saxlanması üçün valideynləri vəsaiti” subhesabında internat məktəblərdən başqa, məktəbəqədər uşaq müəssisələrində uşaqların saxlanması üçün valideynlərdən daxil olan vəsaitlər hesabına mövcud maliyyələşmələr əks etdirilir.

Hesablanmış ödənişlərin məbləğləri 236 ¹li subhesabın kreditində və 172 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

İlin sonunda büdcə (200 ¹li subhesab) üzrə faktiki xərcin bir hissəsi (236 ¹li subhesabda olan məbləğ qədər) 236 ¹li subhesabın debetinə silinir. 200 ¹li subhesabda qalan məbləğ isə 230 və ya 140 ¹li subhesabların debetinə silinir.

Bu subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹ 1Q-də aparılır.

238 ¹li “İdarənin saxlanması üçün sair vəsaitlər” subhesabında  sair mənbələr hesabına mövcud qaydalara uyğun alınan maliyyələşmələr və idarənin xərclərinə və dikər tədbirlərə yönəldilən, yerli inzibati orqanların əlavə maliyyə resursları fondunun vəsaitləri uçota alınır.

İlin sonunda büdcə (200, 213 ¹li subhesablar) üzrə faktiki xərcləri bir hissəsi (238 ¹li subhesabda olan məbləğ qədər) 238 ¹li subhesabın debetinə silinir. 200 və 213 ¹li subhesablarda qalan məbləğlər isə öz təyinatı üzrə 230 və ya 140 ¹li subhesabların debetinə silinir.

Bu subhesab üzrə analitik uçot Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı forma ¹1Q-də aparılır.

 

 

BÖLMƏ 10. MƏQSƏDLİ TƏMİNATLARIN FONDLARI VƏ VƏSAİTLƏRİ

 

24 ¹li “Məqsədli təyinatların fondları və vəsaitləri” hesabı

 

24 ¹li “Məqsədli təyinatların fondları və vəsaitləri” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

240     “Maddi-maraq fondu”;

241     “Əməyin ödənişlərinin vahid fondu”;

244 “Aztəminatlı ailələrin uşaqlarına verilən müavinətlərin ödənişi üçün vəsaitlər”;

245     “Dekabr ayının ikinci yarısı üçün əmək haqqını qabaqcadan ödəmək üçün bankdan alınmış vəsaitlər”;

246     “İstehsal və sosial inkişaf fondu”;

248     “Bank kreditləri”;

249     “Material və ona bərabər götürülən məsrəflər”.

240 ¹li “Maddi-maraq fondu” subhesabında aşağıdakılar əks etdirilir:

-   xüsusi tapşırıqların yerinə yetirilməsi üzrə mükafatların ödənilməsi və işçilərə maddi yardımların verilməsi ücün idarələrə daxil olan vəsaitlər;

-   smeta üzrə xərclənməmiş vəsait qalıqlarının idarənin tapşırıqlar üzrə məbləğlərin cari hesabında saxlanmasına icazə verildiyi hallarda həmin məbləğlər hesabına maddi maraq fonduna ayrılan məbləğlər;

- elmi-tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsi üzrə yaradılmış maddi-maraq fondunun vəsaitləri.

Bu fonda daxil olan vəsaitlər 240 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq subhesabların debetində əks etdirilir. Ödənilmiş mükafatların və göstərilən birbaşa köməyin məbləği 240 ¹li subhesabın debetində və 110         və ya 120 ¹li subhesabların kreditlərində əks etdirilir;

mədəni-maarif idarələrinin (saraylar, mədəniyyət evləri, klublar, muzeylər və başqaları) işçilər üçün yaradılmış maddi maraq fondunun vəsaitləri. Mükafat fonduna hesablanmış məbləğlər qüvvədə olan qaydaya əsasən 400 ¹li subhesabın debetində və 240 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Mükafatlar ödənilərkən 240 ¹li subhesabın debetinə və 111 və ya 120 ¹li subhesabların kreditinə mühasibat yazılışı verilir;

qüvvədə olan qanunvericiliyə müvafiq olaraq digər fondların yaradılması üçün daxil olmuş vəsaitlər.

Vəsaitlər daxil olduqca 240 ¹li subhesabın kreditinə və müvafiq subhesabların debetinə mühasibat yazılışı verilir;

Göstərilən fondun yaranması üçün daxil olmuş və bank idarələrində cari hesablara köçürülmüş məbləğlər 240 ¹li subhesabın kreditində və 110 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir. Fondların yaradılması üçün cari büdcə hesablarından köçürülmüş məbləğlər 200 ¹li subhesabın debetində və 09, 10 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir;

yeni təsərrüfat mexanizminə keçmiş və maliyyə vəsaitlərinin vahid fondunun bölüşdürülməsinin birinci üsulunu tətbiq edən idarə və təşkilatlarda maddi həvəsləndirmə fondunun yaranmasına daxil olmuş vəsaitlər 270 ¹li subhesabın debetində və 240 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir;

Mədəni-maarif işlərinin yerinə yetirilməsinə görə mədəni-maarif idarələrində (mədəniyyət evləri, saraylar, klublar və muzeylər) daxil olan vəsaitlərdən işçilərə veriləcək mükafatlar üçün fond yaradıla bilər. Bu fonda ayırmalar hesablandıqda 400 ¹li subhesabın debetində 240 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir. Mükafatlar ödəndikdə isə 240 ¹li subhesabın debetində, 111 ¹li, yaxud 120 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Sair mənbələrdən digər fondlar da yaradıldıqda daxil olan məbləğlər 240 ¹li subhesabın kreditində və müvafiq subhesabların debetində əks etdirilir.

Yeni təsərrüfatçılıq sisteminə keçmiş və maliyyə vəsaitlərinin vahid fondunun bölüşdürülməsinin birinci metodundan istifadə edən idarələrdə maddi maraq fonduna daxil olan məbləğlər 270 ¹li subhesabın debetində və 240 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Yeni təsərrüfatçılıq sisteminə keçmiş və maliyyə vəsaitlərinin vahid fondunun bölüşdürülməsinin birinci metodundan istifadə edəm idarələrdə ilin sonunda əmək ödənişlərinin vahid fonduna edilən qənaət məbləği maddi maraq fonduna yönəldildikdə 241 ¹li subhesabın debetində və 240 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

240 ¹li subhesabın analitik uçotu çoxqrafalı kartlarda aparılır.

241 ¹li “Əmək ödənişlərinin vahid fondu” subhesabında əmək ödənişləri üzrə vəsaitlər uçota alınır. 241 ¹li subhesab yeni təsərrüfatçılıq şəraitində işləyən və özünü maliyyələşdirən idarələr tərəfindən tətbiq edilir.

Müəyyən edilmiş normativlər əsasında maliyyə vəsaitlərinin ümumi məbləğindən əmək ödənişlərinin vahid fondu yaradılarkən 270 ¹li subhesabın debetində və 241 ¹li subhesabın kreditində yaxud yuxarı təşkilat və başqa idarə, müəssisə və təşkilatlar tərəfindən bu fonda məqsədli maliyyələşmələr şəklində pul vəsaiti köçürüldükdə isə 113 ¹li subhesabın debetində və 241 ¹li subhesabın kreditində mühasibat yazılışı aparılır.

214 ¹li subhesabdakı faktiki xərclərdən əmək ödənişləri üzrə xərclər ilin sonunda 241 ¹li subhesabın debetinə silinir.

Yeni təsərrüfatçılıq şəraitinə keçmiş və maliyyə vəsaitlərinin bölgüsünü təsərrüfatçılığın birinci üsulu ilə aparan idarələrdə əmək ödənişlərinin vahid fonduna edilən qənaət məbləğləri ilin sonunda maddi maraq fonduna yönəldildikdə 241 ¹li subhesabın debetinə və 240 ¹li subhesabın kreditinə yazılır.

Əmək ödənişlərinin vahid fondunun analitik uçotu çoxqrafalı kartlarda həyata keçirilir,

244 “Aztəminatlı ailələrin uşaqlarına verilən müavinətlərin ödənişi üçün vəsaitlər” subhesabında əhalinin sosial müdafiəsi orqanlarında Həddi-buluğa çatmayan uşaqlar”a müvəqqəti müavinət ödənişləri uçota alınır.

245 “Dekabr ayının ikinci yarısının əmək haqqını qabaqcadan ödəmək üçün bankdan alınan vəsaitlər” subhesabında növbəti ilin təxsisatları hesabına dekabr ayının ikinci yarısına görə əmək haqqını qabaqcadan ödəmək üçün bankdan alınmış vəsaitlər əks etdirilir.

Dekabr ayının ikinci yarısına görə əmək haqqını qabaqcadan ödəmək üçün bank idarələrindən alınmış vəsaitlər 245 ¹li subhesabın kreditində, 120 və ya 160 ¹li subhesabın debetində (əgər idarədə ştat cədvəli üzrə kassir vəzifəsi nəzərdə tutulmayıbsa) əks etdirilir. Yeni ilin əvvəlində əmək haqqını qabaqcadan ödəmək üçün alınmış vəsaitlər 245 ¹li subhesabın debetində, 09 və ya 10 ¹li hesabların müvafiq subhesablarının kreditində əks etdirilir.

246 “İstehsal və sosial inkişaf fondu” subhesabında qüvvədə olan qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş xərclərin maliyyələşdirilməsinə yönəldilən məqsədli və təyinatlı vəsaitlər uçota alınır.

Elmi-tədqiqat idarələrində bu subhesabda təsərrüfat müqavilələri üzrə yerinə yetirilən elmi-tədqiqat işlərindən gələn gəlirlərin xərclərdən artıq olan məbləğləri, kəşflərə verilən lisenziyaların satışından, eləcə də artıq və təsərrüfatdan çıxmış avadanlığın satışından daxil olan vəsaitlərin hərəkəti uçota alınır.

Ali və orta ixtisas məktəblərində onların maddi-texniki bazasının genişləndirilməsinə və möhkəmləndirilməsinə müəyyən olunmuş qaydada daxil olan vəsaitlərin hərəkəti də 246 ¹li subhesabda uçota alınır. İstehsal və sosial inkişaf fonduna daxil olan məbləğlər müvafiq subhesabların debetində və 246 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Elmi-tədqiqat idarələrinin istehsal və sosial inkişaf fondu hesabına yeni tikintilərə, avadanlıqların alınmasına və quraşdırılmasına sərf edilən məsrəflər 212 ¹li subhesabda uçota alınır. İlin sonunda başa çatdırılmış və istifadəyə verilmiş tikinti obyektləri üzrə məsrəflər 246 ¹li subhesabın debetində əks etdirilir.

Fondun istifadə edilməmiş qalığı növbəti ilə keçirilir. Yeni təsərrüfatçılıq şəraitinə keçmiş idarə və təşkilatlarda müəyyən olunmuş normativlər üzrə istehsal və sosial inkişaf fondu təşkil edildikdə 270 ¹li subhəsabın debetində və 246 ¹li subhesabın kreditində əks etdirilir.

İstelsal və sosial inkişaf fondu vəsaitələri hesabına həyata keçirilən faktiki xərclər ilin sonunda 246 ¹li subhesabın debeti və 214 ¹li subhesabın krediti üzrə əks etdirilərək fondun azaldılmasına silinir.

İlin sonunda material və ona bəra